Η κατηγορία των άρθρων περιλαμβάνει επιλεγμένα άρθρα διαφόρων θεματολογικών ενοτήτων:

  • Ιστορικά άρθρα
  • Λαογραφικά άρθρα
 

Η Επέτειος της Καταστροφής (90 χρόνια)

Στη φετινή επέτειο της Μικρασιατικής Καταστροφής (Αύγουστος/Σεπτέμβριος 1922) παρουσιάζουμε δημοσιεύματα εποχής από τους TIMES του Λονδίνου μεταφρασμένα ειδικά για τα ΕΠΙΤΑΛΙΩΤΙΚΑ ΝΕΑ. Οι Times ήταν τότε η πιό έγκυρη εφημερίδα του κόσμου και κατά κάποιον τρόπο η επίσημη φωνή της βρετανικής αυτοκρατορίας. Συντηρητική εφημερίδα, αντίθετη με τον πρωθυπουργό Λλόϋντ Τζωρτζ, είχε από την αρχή διαφωνήσει με την ελληνική εκστρατεία στη Μικρά Ασία, αν και στα δημοσιεύματά της υπάρχει ένας λανθάνων φιλελληνισμός. Ανταποκριτές δεν υπήρχαν στο μέτωπο. Πολλές πληροφορίες προέρχονταν από επίσημες πηγές, συχνά προσαρμοσμένες στην προπαγάνδα, που τις έστελναν στο Λονδίνο τηλεγραφικώς. Τα δημοσιεύματα που ακολουθούν δεν αποκαλύπτουν κάποια άγνωστη πλευρά της Μικρασιατικής Καταστροφής, αναβιώνουν όμως εκείνες τις τραγικές μέρες. Οι ημερομηνίες ακολουθούν το νέο ημερολόγιο, ενώ τα γεγονότα αυτά στην ελληνική συνείδηση είναι γραμμένα με το παλαιό (13 ημέρες πίσω). Στη μετάφραση ακολουθήσαμε μιά συγκρατημένη καθαρεύουσα που ίσως ταιριάζει καλλίτερα στο ύφος της εφημερίδας και στην εποχή.

Οι Τούρκοι εξαπολύουν μεγάλη επίθεση

Αθήνα, 28 Αυγ. (AP / The Times) – Η αναμενομένη επίθεση των Τούρκων εθνικιστών κατά των Ελληνικών δυνάμεων στη Μικρά Ασία φαίνεται πως άρχισε, αν και η έκταση των επιχειρήσεων δεν έγινε ακόμη γνωστή εδώ. Οι Κεμαλιστές έστρεψαν χθες πολλά στρατεύματα εναντίον του Αφιόν-Καραχισάρ, σε μιά προσπάθεια διασπάσης του ελληνικού μετώπου, παρ’ ότι η επίσημη ανακοίνωση που ελήφθη από τη Σμύρνη, αναφέρει ότι απεκρούσθησαν. Πληροφορίες από τρίτες, όσο και από ελληνικές πηγές, περιγράφουν την κατάσταση του ελληνικού στρατού ως αρίστη.

Συνεχίζονται οι μάχες

Σμύρνη, 29 Αυγ. (The Times) – Συνεχίζονται οι μάχες στο Αφιόν-Καραχισάρ. Οι Έλληνες υποστηρίζουν σθεναρώς τις θέσεις τους. Ελληνικοί και Αρμένιοι πληθυσμοί ακολουθούν τον ελληνικό στρατό φοβούμενοι θηριωδίες των Τούρκων.

Οι Έλληνες εκδιώχτηκαν από στρατηγική θέση

Αθήνα, 29 Αυγ. (The Times) – Οι Έλληνες έχουν εκκενώσει το Αφιόν-Καραχισάρ υπό την πίεση των Τούρκων Εθνικιστών, αναφέρει σήμερα ο απεσταλμένος κεντρικού πρακτορείου ειδήσεων στην Αθήνα. Το σημαντικό αυτό σημείο των Ελληνικών γραμμών στη Μικρά Ασία, παρεδόθη ενώπιον ισχυροτέρων δυνάμεων.

 

Γιάννος Φ. Πουλόπουλος (1898-1971), φαντάρος στο πυροβολικό, πολέμησε στο Ουσάκ, Αφιόν Καραχισάρ, Κιουτάχεια, Αλμυρά Έρημο (μάχη του Καλέ Γκρότο) κλπ 1919-1922

 

Η Ελληνική ψυχολογία

Αθήνα, 30 Αυγ. (The Times) – Ο βενιζελικός τύπος συνιστά να παύσει κάθε πολιτική αντιδικία, ώστε η χώρα να παρουσιάσει σε εχθρούς και φίλους, την ενότητα που επιδεικνύει πάντοτε, ενώπιον σοβαρών κινδύνων. Η ημιεπίσημη εφημερίδα «Καθημερινή» αναφέρει πως έχει λόγους να πιστεύει, ότι η Ελληνική κυβέρνησις, με τη σύμφωνη γνώμη του αρχιστρατήγου της Ανατολίας, είναι κατά πάσης νέας επιχειρήσεως. Η κυβέρνησις έχει αποφασίσει να μην επιβάλει νέες θυσίες στο στρατό, ούτε να αναλάβει έναν περιπετειώδη αγώνα, αφού δεν υπάρχει λόγος να διαφημίσει τις ανθρωπιστικές προθέσεις της. Οι αποφάσεις της υπηρετούν αυστηρά τους Έλληνες και δεν αποβλέπουν σε πολιτικούς εντυπωσιασμούς

Φοβερές μάχες

Κων/πολη, 31 Αυγ. (The Times) – Έγινε πλέον γνωστό, πως όταν άρχισε η τουρκική επίθεση στο μέτωπο του Αφιόν-Καραχισάρ, οι Έλληνες διέθεταν 5 μεραρχίες αποτελούμενες από 27.000 ξιφολόγχες. Οι 10 τουρκικές μεραρχίες διέθεταν 36.000 ξιφολόγχες. Είχαν παραταχθεί στη γραμμή μεταξύ του ποταμού Αξάρ και του Χασάν-Μπελ και επιτέθηκαν στη νότια πλευρά, όπου είχε καμφθεί η IVη ελληνική μεραρχία. Σε άλλα σημεία απεκρούσθησαν.

Οι Τούρκοι με ικανή ηγεσία και εφόδια ανώτερα παντός προηγουμένου από την εποχή της Ανακωχής, προβάλεται ότι υπέστησαν μεγάλες απώλειες, κάτι που είναι πιθανόν. 400 Έλληνες τραυματίες έφθασαν στη Σμύρνη. Στόχος των Τούρκων είναι να καταλάβουν την διασταύρωση της Άλτιντας, ώστε να πλαγιοκοπήσουν τους Έλληνες και να τους αναγκάσουν να υποχωρήσουν προς Ουσάκ, εγκαταλείποντας την Κιουτάχεια ανυπεράσπιστη.

Ακόμη δεν έχει διευκρινιστεί κατά πόσον ο στρατηγός Τρικούπης αποκατέστησε επαφή με τις μεραρχίες στα αριστερά του, τις οποίες η επέλαση των Τούρκων προς Άλτιντας, αναγκάζει σε αποκλίνουσα υποχώρηση. Όσον αφορά τους αριθμούς, οι διαφορές μεταξύ των στρατευμάτων δεν πρέπει να είναι μεγάλες. Λέγεται ότι το ηθικό των Ελλήνων έχει καμφθεί, αλλά αυτό παραμένει μιά εικασία.

Γλύτωσε ο Ελληνικός Στρατός

Κων/πολη, 1 Σεπτ. (The Times) – To A΄ΣΣ υποχώρησε από το Τομπλού-Πουνάρ στο Ισλάμ-Κεούϊ για την κάλυψη του Ουσάκ. Αυτό δείχνει ότι ένα μεγάλο μέρος του Σώματος είναι αξιόμαχο, αλλά μέχρις ότου διευκρινισθεί η κατάσταση με το Β΄ΣΣ, το οποίον έχει απομονωθεί δυτικά της Άλντιτας και προφανώς δεν έχει αποκαταστήσει επαφή με το Α΄Σώμα, είναι αδύνατο να προβλεφθεί η έκβαση της επιχειρήσης. Πληροφορίες αναφέρουν ότι καίγεται ένα μεγάλο μέρος του Αφιόν-Καραχισάρ και ότι πολλοί Τούρκοι εφονεύθησαν από έκρηξη βόμβας που έβαλαν αγανακτησμένοι πολίτες, με αποτέλεσμα να σκοτωθεί και ο επικεφαλής συνταγματάρχης της ελληνικής οπισθοφυλακής. Οι ορεσείβιοι αυτοί, που μέχρι τώρα έδειξαν μεγάλη πειθαρχία, έχουν εξαγριωθεί με θλιβερά επακόλουθα. Στο βορρά, η Νικομήδεια και η Κιουτάχεια πιστεύεται ότι βρίσκονται υπό τον έλεγχο των Τούρκων και ότι η εκκένωση του Εσκί-Σεχήρ, αν δεν έχει ήδη αρχίσει, είναι πάντως αναπόφευκτη. Η απόκρουση της τουρκικής επίθεσης στο μέτωπο αυτό, θα διευκολύνει την ελληνική οπισθοχώρηση. Ο τοπικός Τύπος κατηγορεί τον στρατηγό Χατζηανέστη, αφού η μεταφορά 25.000 στρατού από το Μέτωπο της Μικράς Ασίας στη Θράκη για την κατάληψη της Κωνσταντινούπολης, επέφερε σημαντική εξασθένιση των ελληνικών γραμμών.

Κρίσις στην Αθήνα

Αθήνα, 10 Σεπτ. (The Times) – Μετά δύο ημερών διαπραγματεύσεις ο κ. Καλογερόπουλος απέτυχε να σχηματίσει κυβέρνησιν και ο βασιλεύς εκάλεσε τον κ. Τριανταφυλλάκο, πρώην επίτροπο στην Κωνσταντινούπολη. Οι πολιτικοί κύκλοι είναι βέβαιοι ότι και αυτός θα αποτύχει.

Αναμένεται μία αμιγώς στρατιωτική κυβέρνησις υπό τον στρατηγό Μεταξά ή τον στρατηγό Δούσμανη. Ο Τύπος παροτρύνει τον άμεσο σχηματισμό κυβερνήσεως, ώστε να αντιμετωπισθεί η κατάστασις. Επίσης συνιστά ομοψυχία όλων των Ελλήνων, εν όψει του κοινού κινδύνου.

Ο βασιλεύς Κωνσταντίνος εξέδωσε διάγγελμα, δια του οποίου και αυτός συνιστά ενότητα και πειθαρχία λόγω της κρισίμου καταστάσεως. Όλες οι δημόσιες συγκεντρώσεις έχουν απαγορευθεί. Η έκτακτος σύγκλησις της Βουλής είναι σχεδόν βεβαία. Ο κ. Θεοτόκης και ο στρατηγός Δούσμανης, επέστρεψαν χθες στην Αθήνα. Κατά την αναχώρησή τους από τη Σμύρνη το μεγαλύτερο τμήμα των εκεί συγκεντρωθέντων δυνάμεων είχεν επιβιβασθεί και ο κ. Θεοτόκης ανεκοίνωσεν ότι η εκκένωσις της πόλεως ήτο πλήρης. Ένα μέρος του στρατού τού νοτίου τομέως (κοιλάδα Μαιάνδρου) προχώρησε προς την χερσόννησο της Ερυθραίας, όπου άρχισε η επιβίβασις, υπό την κάλυψιν ελληνικών πολεμικών πλοίων. Ουσιαστικά όλο το πολεμικό υλικό στη Σμύρνη, έχει μεταφερθεί ασφαλώς.

Τέσσερις αποστολές από τη Σμύρνη αναγκάστηκαν από τους επιβαίνοντες στρατιώτες να αλλάξουν δρομολόγιο και να καταπλεύσουν στον Πειραιά. Ο κ. Στράτος και οι στρατιωτικές αρχές, έπεισαν τους άνδρες να καταθέσουν τα όπλα. Άδειες ενεκρίθησαν πάραυτα. Μία αποστολή προς Πειραιά αναγκάστηκε από ελληνικό καταδρομικό να πλεύσει προς Πάρο όπου έφθασε ήδη, και ο στρατός απεβιβάσθη και παρέδωσε τα όπλα του ήσυχα. Βρετανοί και Γάλλοι εκπρόσωποι επεσκέφθησαν τον διευθυντή του υπουργείου Εξωτερικών, προκειμένου να πληροφορηθούν τα προτεινόμενα μέτρα προς προστασίαν των Χριστιανών προσφύγων εκ Σμύρνης. Ο διευθυντής απήντησεν, ότι η Ελλάς βασίζεται στην άμεση βοήθεια των συμμαχικών κυβερνήσεων για τη μεταφορά και συντήρηση των προσφύγων. Ο Γάλλος αξιωματούχος υπεσχέθη να πράξει ό,τι είναι δυνατόν.

Η κα. Τρικούπη έλαβε τηλεγράφημα υπογεγραμμένο από τον Μουσταφά Κεμάλ, δια του οποίου πληροφορείται ότι ο σύζυγός της και άλλοι ανώτεροι αξιωματικοί, είναι φιλοξενούμενοί του και ευρίσκονται σε καλή κατάσταση.

Ο Φετβί-Μπέης, κεμαλιστής υπουργός των Εσωτερικών, προσάραξε χθες στον Πειραιά επιβαίνων ιταλικού ατμοπλοίου, προερχόμενος εκ Ρώμης καθ’ οδόν προς Άγκυρα.

 

Πάνος Δ. Καρτάλος (1895-1980), εδώ στη Σμύρνη, αργότερα υπηρέτησε στο Εσκί Σεχήρ και στο Σαγγάριο (ιππικό).

 

Έλλειψη τροφίμων στην Ελλάδα

Αθήνα, 12 Σεπτ. (The Times) – Δεν αληθεύουν οι πληροφορίες ότι η νέα κυβέρνησις παραιτήθηκε. Η Βουλή θα συνέλθει και πάλι την ερχόμενη εβδομάδα. Τελευταίες ειδήσεις αναφέρουν ότι στρατιωτικός σχηματισμός, μέρος του στρατού της Ανατολίας στο βόρειο μέτωπο, υποχωρεί τώρα προς την Πάνορμο και τα Μουδανιά.

Εξ αιτίας τη αποστολής πλοίων στα λιμάνια της Ιωνίας, για τη μεταφορά στρατού και προσφύγων, έχει διαταραχθεί η ομαλή διακίνηση τροφίμων σε τέσσερις περιοχές της παλαιάς Ελλάδας, ενώ υπάρχει έλλειψη σιταριού σε ολόκληρη τη χώρα. Μεγάλες ποσότητες σιτηρών που παραγγέλθηκαν στις Ηνωμένες Πολιτείες, δεν έχουν φτάσει ακόμα. Κατόπιν αυτού, η κυβέρνησις εζήτησε την άδεια των Συμμάχων για τη μεταφορά τροφίμων από την Αίγυπτο και τη Ρουμανία. Επίσης εζήτησε τη μεταφορά προσφύγων με συμμαχικά πλοία σε ελληνικά λιμάνια. Δεν εδόθη ακόμη απάντησις.

Ήρεμη η Αθήνα

Αθήνα, 13 Σεπτ. (The Times) – Κανείς ξένος που έρχεται στην Αθήνα δε θα μπορούσε να φανταστεί, ότι αυτή η χώρα μόλις υπέστη μιά ολοκληρωτική στρατιωτική ήττα, οι πλήρεις συνέπειες της οποίας δεν έχουν ακόμη εκδηλωθεί. Εξωτερικά η πόλη είναι ήσυχη, σχεδόν φυσιλογική. Οι δημόσιες υπηρεσίες λειτουργούν κανονικά και τη νύχτα οι κοσμικές συνοικίες είναι πολυσύχναστες από ανθρώπους καθισμένους στο ύπαιθρο, βλέποντας ταινίες ή ακούγοντας τη μπάντα, αν και τώρα υποχρεώνονται να κατακλιθούν ενωρίς. Προ ολίγων ημερών υπήρχε μεγάλος φόβος αναταραχών, αλλά ο σχηματισμός της νέας κυβερνήσεως απεσόβησε προς το παρόν την κρίση. Η ηρεμία ακολούθησε το αρχικό μούδιασμα της καταστροφής. Άλλοι την αποδίδουν σε φιλοσοφική μοιρολατρία και έλλειψη επίγνωσης της καταστροφής.

Αν και είναι αδύνατο να πάρεις πλήρη και υπέυθυνη έκθεση των αιτίων της κατάρευσης και παρ’ ότι η κυβέρνησις είχε τη σοφή πρόνοια να στείλει την πλειονότητα των προσφύγων και των στρατιωτών του νοτίου τομέως σε διάφορα ελληνικά νησιά και να αφοπλίσει τους στρατιώτες που αποβιβάζονται στον Πειραιά, εν τούτοις υπάρχουν αρκετές πληροφορίες για τους «ξύπνιους» Έλληνες στην Αθήνα και τα περίχωρα, ώστε να αντιληφθούν την κατάσταση επαρκώς. Καταυλισμοί προσφύγων έχουν δημιουργηθεί στις παρυφές της πόλης και σε επίσκεψή μου σήμερα, είδα πολλούς δυστυχισμένους που έχουν φθάσει σε κατάσταση πλήρους πενίας. Όταν έρθουν και οι υπόλοιποι η εξαθλίωση θα χειροτερέψει, δεδομένου ότι οι Έλληνες δηλώνουν πως μόνο γη μπορούν να δώσουν, αλλά αδυνατούν να προσφέρουν οποιαδήποτε άλλη βοήθεια.

Εν τω μεταξύ, ο στρατηγός Χατζηανέστης, ο κ. Στράτος, ο στρατηγός Παπούλας και άλλα εμπλεκόμενα πρόσωπα, αναλύουν τα αίτια της καταστροφής. Οι στρατιωτικοί μέμφονται τους πολιτικούς και αντιστρόφως, ενώ φυσικά ο καθένας ισχυρίζεται ότι αυτός δεν φέρει καμμία ευθύνη. Οι αντιδικίες αυτές αναμιγνύονται με τις φιλονικίες βενιζελικών και βασιλικών, χωρίς να παραβλέπεται και το γενικό αίσθημα, ερμηνευόμενο - λόγου χάριν - από τη φιλοκυβερνητική εφημερίδα «Καθημερινή», ότι ο στρατός του Μουσταφά Κεμάλ-πασά, έλαβε κάθε είδους υποστήριξη από τους γνωστούς πάτρωνές του, ενώ ο ελληνικός εγκαταλήφθηκε στη μοίρα του από τους «διστακτικούς υποστηρικτές» του, οι οποίοι ήσαν έτοιμοι να τεθούν επικεφαλής της πορείας του θριάμβου αν ο στρατός επέστρεφε νικηφόρος και να εξαφανισθούν αθόρυβα αν ηττάτο.

Η διατύπωση των απόψεων αυτών αναμένεται από περισσότερες πλευρές, αλλά είναι αμφίβολο κατά πόσον οι σύγχρονοι Αθηναίοι πιστεύουν ειλικρινά, ότι ο πρόσφατος πόλεμος εκρίθη επί τη βάσει των αρχών του Ομηρικού έπους και συνεπώς είναι πρόωρο να λεχθή κατά πόσον εξέλιπεν ο κίνδυνος. Είναι εντελώς αβέβαιη η υποδοχή της οποίας θα τύχη η νέα κυβέρνησις εις την Βουλή, όπου θα δοθή ευκαιρία εκτόνωσης του πολεμικού κλίματος και ενώ όλα εξαρτώνται από τα αποτελέσματα της συνόδου της Βενετίας και ιδίως από τις εξελίξεις στη Θράκη. Κυκλοφορούν πολλές φήμες όσον αφορά την κατάσταση στη Θράκη, ενώ στην Κωνσταντινούπολη αιωρούνται διάφορες διαδόσεις και οι αντιδράσεις από τυχόν δυσάρεστα γεγονότα είναι βέβαιον ότι θα προκαλέσουν αναταραχή, παρά την αναμενομένη πλήρη εκκένωση της Μικράς Ασίας.

Η Σμύρνη καίγεται

Αθήνα, 14 Σεπτ. (The Times) – Η πυρκαϊά που αυτή την στιγμή μαίνεται στην ευρωπαϊκή συνοικία της Σμύρνης, έχει λάβει τέτοιες διαστάσεις, ώστε θεωρείται απίθανο να τεθεί υπό έλεγχο, αν και χθες το απόγευμα η τουρκική συνοικία παρέμενε άθικτη. Η πυρκαϊά δεν περιορίζεται μόνο στη Σμύρνη, αλλά επεκτείνεται και στα προάστια Μπουρνόβα και Βουτζά, εκ των οποίων το πρώτο κατοικείται κυρίως από βρετανούς υπηκόους.

Αξιόπιστος μάρτυς που επέστρεψε σήμερα με αμερικανικό καταδρομικό, δηλώνει, ότι οι Τούρκοι τακτικοί στρατιώτες έδειξαν πειθαρχία επί δύο ημέρες μετά την κατάληψη, αλλά εν συνεχεία αφέθηκαν ασύδοτοι στον ελληνικό και τον αρμενικό τομέα, τους οποίους καταλήστευσαν συστηματικά. Αν και αναμφιβόλως πολλοί εφονεύθησαν και εκακοποιήθησαν, εν τούτοις οι περιγραφές δεκάδων χιλιάδων θυμάτων είναι ευτυχώς υπερβολικές και ο Σερ Χάρυ Λάμ, ο βρετανός επίτροπος, ο οποίος διεδόθη ότι εδολοφονήθη, επεβιβάσθη χθες το απόγευμα βρετανικού πλοίου. Θύματα μεταξύ Βρετανών είναι ελάχιστα.

Ο ποταμός των προσφύγων εξακολουθεί να εγκαταλείπει τη Σμύρνη και ο πληροφοριοδότης μου αναφέρει, ότι χθες το βράδυ η προβλήτα ήτο πλημμυρισμένη από πυκνά πλήθη, φρουρούμενα αγεληδόν υπό κλοιού Τούρκων τακτικών και ενώ αναζητούσαν ξένα πλοία στο λιμάνι. Η εξαθλίωσή τους γίνεται πιο σοβαρή, λόγω της καταστροφής από τη φωτιά μεγάλης ποσότητος αλεύρων και άλλων εφοδίων, που είχαν προορισμό τους πρόσφυγες. Εκφράζεται η γνώμη ότι τα συμμαχικά πλοία δεν κατέβαλαν πάντα τη μεγαλύτερη προσπάθεια βοηθείας προς τους Χριστιανούς.

Σφαγές στη Σμύρνη

Αθήνα, 15 Σεπτ. (The Times) – Τώρα γίνεται φανερό γιατί οι Τούρκοι έμεναν αδρανείς τις δύο πρώτες ημέρες της κατάληψης της Σμύρνης. Ο αέρας φύσαγε προς το μέρος της τουρκικής συνοικίας. Αλλά την τρίτη ημέρα η μεγάλη πυρκαϊά πυροδοτήθηκε εσκεμμένα. Η χθεσινή μαρτυρία της δίδος Μιλλς (διευθύντριας του αμερικανικού κολλεγίου) επαληθεύεται σήμερα υπό άλλων Αμερικανών, οι οποίοι καταγγέλουν ότι είδαν οι ίδιοι Τούρκους τακτικούς να μπαίνουν σε έρημα και λεηλατημένα σπίτια, με στουπιά μουσκεμένα στη βενζίνη, ενώ κατόπιν ξεσπούσαν οι φλόγες.

Οι λεηλασίες είναι εκτεταμένες. Χαλιά, ρούχα, κοσμήματα και οτιδήποτε μεταφέρεται εύκολα, ώσπου το εσωτερικό των σπιτιών να μείνει τελείως άδειο. Προφανώς η λαφυραγωγία είχε επιτραπεί από τις αρχές, αφού ένα αμερικανικό ίδρυμα σώθηκε από τον τούρκο φύλακα, ο οποίος απέτρεψε ομάδα κλεπτών λέγοντας, ότι βάσει ανωτέρας διαταγής, το ίδρυμα αποτελεί ειδική περίπτωση.

Οι υπολογισμοί της εκτάσεως των σφαγών ποικίλουν σημαντικά. Η ανώτερη εκδοχή ανεβάζει τους νεκρούς σε 400.000, δηλαδή τον μισό πληθυσμό της πόλης, που είχε αυξηθεί πρόσφατα με πολλούς πρόσφυγες. Πάντως όλοι συμφωνούν ότι η Σμύρνη έχει μετατραπεί σε ένα απέραντο νεκροταφείο. Πολλοί δρόμοι έχουν γεμίσει με ακρωτηριασμένα πτώματα, ώστε είναι αδύνατη η προσπέλαση λόγω της δυσοσμίας. Οι σφαγές έγιναν με σύστημα. Τούρκοι τακτικοί και άτακτοι, περιεκύκλωναν στους δρόμους πρόσωπα μάλλον εύπορα και αφού τους αφαιρούσαν τα πάντα, τους σκότωναν καθ’ ομάδας. Πολλούς χριστιανούς που κατέφυγαν στις εκκλησίες, τους έκαψαν ζωντανούς.

Ως συνήθως τα πιο ωραία κορίτσια τα άρπαζαν από τις οικογένειές τους και τα έστελναν στο εσωτερικό της χώρας. Αν δε προεβάλετο αντίσταση εκ μέρους των αδελφών ή γονέων, τους σκότωναν επί τόπου. Οι Τούρκοι έχασαν κάθε πειθαρχία. Πολλοί πρόσφυγες με τους οποίους συνωμίλησα σήμερα το πρωϊ, δεν έχουν φάει από την Κυριακή και η κατάστασή τους είναι αξιοθρήνητη. Άλλοι έφταναν στο πλοίο κολυμπώντας, οπότε εξαντλημένους, τους τράβαγε επάνω το αμερικανικό πλήρωμα, του οποίου η γενναιότης και ευγένεια αναγνωρίστηκαν γενικώς. Όλοι οι διαθέσιμοι χώροι γέμισαν. Η δυστυχία επιτείνεται από την διάλυση των οικογενειών μέσα στη γενική σύγχυση, καθώς γονείς και σύζυγοι αγνοούν την τύχη παιδιών και γυναικών και θα χρειαστεί να περάσει πολύς χρόνος μέχρις ότου μάθουν νέα τους και ξανασμίξουν. Η περίθαλψη και η φροντίδα των προσφύγων αποτελεί σοβαρό πρόβλημα για την κυβέρνηση. Τα εφόδια ήδη λιγοστεύουν και αν δεν υπάρξει βοήθεια, η κατάσταση θα γίνει κρίσιμη.

 

Γιωργάκης Θ. Παυλόπουλος (1898-1974). Η φωτογραφία στο αυτοκίνητο είναι μάλλον στις Σάρδεις (Σαλιχλί), ενώ αυτή με το μουλάρι στο Ουσάκ.

 

Εσκεμμένη ενέργεια

Κων/πολη, 16 Σεπτ. (The Times) – Φρικιαστικές λεπτομέρειες από την πυρκαϊά της Σμύρνης, περιγράφουν Βρετανοί που μόλις έφθασαν εδώ. Όσους συνάντησα, πιστεύουν ότι η φωτιά ετέθη εσκεμμένα από τους Τούρκους, με σκοπό το τέλος της «άπιστης Σμύρνης». Ένας εκ των αφιχθέντων διαβεβαιώνει, ότι θηριωδίες συνέβησαν και στον αρμενικό τομέα, όπου ο ίδιος είδε τους δρόμους γεμάτους με πτώματα ανδρών και γυναικών. Εν συνεχεία εξερράγη η πυρκαϊά ταυτοχρόνως σε διάφορα σημεία της συνοικίας. Ξαπλώθηκε δε ταχύτατα, ενώ οι Τούρκοι στρατιώτες έκαναν τείχος και έκλεισαν τους πρόσφυγες μέσα στην καιόμενη ζώνη.

Ένας άλλος Βρετανός παρατηρητής δηλώνει, ότι προ της πυρκαϊάς πολλές Ελληνίδες γυναίκες εβιάσθησαν από Τούρκους στρατιώτες, υπό τα όμματα της Βρετανικής Ναυτικής Μοίρας, η οποία ήτο ανίκανη να αντιδράσει, λόγω διαταγής μη επεμβάσεως στο θέμα των προσφύγων. Η διαταγή αυτή ανεκλήθη μετά την έκρηξη της πυρκαϊάς. Όλοι συμφωνούν ότι ο Ελληνικός Στρατός δεν παρεξετράπη στη Σμύρνη, αλλά στη γραμμή της ελληνικής υποχώρησης έγινε καθολικός εμπρησμός, ενίοτε συνοδευόμενος και από εκτελέσεις.

Η γενική εντύπωση από τις διάφορες μαρτυρίες είναι, ότι ο Μουσταφά Κεμάλ έχασε την ευκαιρία της ζωής του. Εάν είχε καταφέρει να προλάβει την αποθράσυνση των στρατευμάτων του, θα είχε καταγάγει ηθικό θρίαμβο επί του ελληνικού στρατού, μεγαλύτερο από το υλικό κέρδος.

Πανικός των Ελλήνων στην Προύσσα

Κων/πολη, 15 Σεπτ. (Reuters/The Times) – Σύμφωνα με ξένους αξιωματούχους που παρακολούθησαν την εκκένωση της Προύσσας από τους Έλληνες και την κατάληψή της από τους Τούρκους, οι τελευταίοι συμπεριφέρθηκαν καλά, αλλά οι αξιωματικοί της υποχωρούσης ελληνικής δυνάμης ήσαν πανικόβλητοι και ανίκανοι να προλάβουν προσπάθειες εμπρησμού. Φαίνεται ότι διέταξαν την ανατίναξη ελληνικής εκκλησίας και δεν εμπόδισαν τα υποχωρούντα τμήματα από το να πυρπολήσουν τα χωριά της Προύσσας.

Οι Τούρκοι θέλουν να αποτρέψουν Έλληνες εμπόρους στην Πάνορμο, που προσπαθούν να συγκεντρώσουν τα υπολείματα του ελληνικού στρατού στο βορρά, του οποίου οι εμπροσθοφυλακές πιστεύεται ότι ήδη έχουν επιβιβασθεί.

Οι Τούρκοι σκοτώνουν γυναίκες και παιδιά

Λονδίνο, 16 Σεπτ. (AP/The Times) – Αλλεπάλληλα τηλεγραφήματα από Κωνσταντινούπολη, Αθήνα και άλλα κέντρα πληροφοριών στην Εγγύς Ανατολή, δίνουν τις διαστάσεις της τραγωδίας της Σμύρνης. Το μεγαλύτερο μέρος της πόλης έχει αποτεφρωθεί, ενώ οι φλόγες έφτασαν μέχρι την προκυμαία, όπου συνωθούνται έντρομοι οι χριστιανοί πρόσφυγες προσπαθώντας να γλυτώσουν από τους Τούρκους. Πολλοί ρίχτηκαν στη θάλασσα, παρά να καούν ζωντανοί ή να αντιμετωπίσουν τους στρατιώτες του Μουσταφά Κεμάλ, μεθυσμένους από τη νίκη και το θρησκευτικό φανατισμό.

Άλλοι δεν μπόρεσαν να ξεφύγουν και σύμφωνα με περιγραφές, υπέστησαν φοβερά βασανιστήρια, ακρωτηριασμούς και ομαδικές εκτελέσεις. Μεγάλος αριθμός Ελλήνων στρατιωτών έχουν αποκεφαλιστεί, ενώ άλλους έβαλαν σε σακιά και τους έριξαν στη θάλασσα. Η κατηγορία ότι υπηρέτησαν στον Ελληνικό στρατό επιφέρει το θάνατο και στους Αρμενίους, ενώ γυναίκες και παιδιά πέρασαν από το γιαταγάνι.

Οχλοκρατία και τρόμος

Μάλτα, 15 Σεπτ. (Reuters / The Times) – Έφυγα από τη Σμύρνη επί του βρετανικού πλωτού νοσοκομείου «Μέϊν», λόγω της φοβερής κατάστασης για τους Βρετανούς υπηκόους και εξ αιτίας της διακοπής των ταχυδρομικών και τηλεγραφικών επικοινωνιών. Όταν έφυγα, οι Τούρκοι εξακολουθούσαν να λεηλατούν και να σκοτώνουν και εκατοντάδες πτώματα ευρίσκοντο πεσμένα στους δρόμους της πόλης και στα γύρω χωριά. Δύο μεγάλα χωριά, 5 μίλια έξω από τη Σμύρνη, καίγοταν. Οι Τούρκοι δεν κατέβαλαν καμμιά προσπάθεια να αποκαταστήσουν την τάξη. Οι Βρετανοί είχαν αποσύρει όλες τις φρουρές και περιπολίες, ενώ πολλές βρετανικές κατοικίες είχαν καταληφθεί από Τούρκους αξιωματικούς.

Οι Χριστιανοί ευρίσκονται σε τρομερή κατάσταση, λόγω της άκρως επιλήψιμης διαγωγής του ελληνικού στρατού, που έκαψε χωριά και κωμοπόλεις κατά την οπισθοχώρησή του. Όταν έφυγα, χιλιάδες Έλληνες πρόσφυγες ήσαν ξαπλωμένοι στο λιμάνι, στην προκυμαία, στις μαούνες, σε αξιοθρήνητη κατάσταση, χωρίς φαγητό ή νερό, αν και οι Βρετανοί τους παρείχαν κάθε δυνατή βοήθεια.

Η παραγωγή σταφίδας και σύκων έχει καταστραφεί ολοσχερώς, ενώ η αγορά των χαλιών υπέστη σοβαρό πλήγμα. Πολλές βρετανικές επιχειρήσεις έπαθαν μεγάλη ζημιά και η βρετανική αξιοπρέπεια βρίσκεται σε πολύ χαμηλό σημείο.

Βάσος Πουλόπουλος