Η κατηγορία των άρθρων περιλαμβάνει επιλεγμένα άρθρα διαφόρων θεματολογικών ενοτήτων:

  • Ιστορικά άρθρα
  • Λαογραφικά άρθρα
 

Η Ελονοσία στην Αγουλινίτσα

και στην υπόλοιπη Ελλάδα

"Η ελονοσία έχει από ετών εξαφανισθεί χάρις σε ένα μεγαλειώδες
... επίτευγμα, μιάς δρακός ελλήνων υγειονομικών..."
Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλος, Τόποι Τέσσερεις

Ξεδιαλέγοντας κάτι παλιά αντικείμενα του σπιτιού (ανάχρεια τα έλεγαν) μαζί με ένα δοχείο νυκτός βρήκα και ένα κυλινδρικό πιστόνι με το έμβολό του, στο άλλο άκρο του οποίου είναι προσκολημένο ένα μικρό κωνικό τεπόζιτο. Το έμβολο ύστερα από τόσα χρόνια κινείται κανονικά, ενώ ο κώνος αναδίδει μιά γνώριμη φαρμακευτική οσμή. Για να εξηγήσεις περί τίνος πρόκειται, αυτό που σε τρέχοντα ελληνικά λεγόταν «φλήτ» (ανάλογος όρος και στα κλύσματα), πρέπει να κάνεις μιά μεγάλη αναδρομή. Και αυτός είναι ο σκοπός του σημερινού δημοσιεύματος.

Η ελονοσία αποτελεί ξεχωριστό κεφάλαιο στην ελληνική ιστορία και μέσα σε αυτό η Αγουλινίτσα έχει το δικό της μερίδιο. Η νόσος υπήρχε και στην αρχαιότητα. Η λέξη «πυρετός» για πρώτη φορά απαντάται στην Ιλιάδα, όπως και η πρώτη ένδειξη επιδημίας: «νόσον ανά στρατόν όρσεν κακήν». Οι μελετητές πιστεύουν ότι από τον Αριστοφάνη κι έπειτα (Σφήκες, Αχαρνής) με τη λέξη «πυρετός» οι αρχαίοι συγγραφείς αναφέρονται αποκλειστικώς στην ελονοσία. Πρώτα στον Ιπποκράτη (Επιδημίες) και μετά στον Πλάτωνα (Τίμαιος) βρίσκουμε την κατάταξη των ελωδών πυρετών: αμφημερινός, τριταίος και τεταρταίος, που ισχύει και σήμερα. Ο Κλαύδιος Γαληνός ήξερε δύο βασικά ευρήματα της νόσου την αναιμία και σπληνομεγαλία. Εξ άλλου γεωλογικές μελέτες έχουν αποδείξει ότι οι λίμνες Αγουλινίτσας, Μουριάς, Κάστας και Κοτυχίου, είχαν ήδη σχηματιστεί στους προϊστορικούς χρόνους.

 

 

Η γεωλογική εξέλιξη της παραλίας Επιταλίου, όπως προκύπτει από μελέτες υπεδάφους και ιζημάτων χρονολογημένων με ραδιενεργό άνθρακα. Η θαλάσσια ακτογραμμή κατά την 6η χιλιετία υπολογίζεται στο ύψος της σημερινής σιδηροδρομικής γραμμής. Με βάση την εργασία αυτή και σε συνδυασμό με αρχαιολογικά ευρήματα, η διαμόρφωση της λίμνης έγινε κατά τη Μεσολιθική /Νεολιθική εποχή. Η αποξήρανση ανέτρεψε τις φυσικές γεωλογικές εξελίξεις 6.000 χρόνων. Από την εργασία των Kraft και συνεργατών, στο επιστημονικό περιοδικό Hesperia. (βλέπε Πηγές στο τέλος του άρθρου)

Ο Φιλόστρατος (Τα εις Τυανέα Απολλώνιον) λέει ότι η κόπρος του Αυγεία ήσαν πνιγηρά έλη και ότι ο Ηρακλής «...εκάθηρε ποτέ λιμού την Ήλιδα και τας αναθυμιάσεις ας παρείχεν η γη κατ' Αυγείαν τυραννεύοντα». Στην Ολυμπία υπήρχε το άγαλμα του αθλητή Πολυδάμα, το οποίον «ιάται τους εν Ολυμπία πυρέττοντας». Ο Απολλώνιος ο Ρόδιος αναφέρεται στο «Ερυμάνθιον τίφος» και ο Στράβων στο «έλειον και τιφώδες» τοπίο των «Ανιγρίδων νυμφών» στον Καϊάφα. Δε χωρά αμφιβολία, η ελονοσία υπήρχε στα θερμά και υγρά μέρη μας από τόσο παλιά. Θα ήταν ίσως υπερβολή να ισχυριστώ, ότι οι Αγουλινιτσαίοι με τα «βαθουλά καράβια» τους μετέδωσαν την ελονοσία στην Τροία. Έχει όμως υποστηριχθεί ότι στην κατάρευση της αρχαίας Ελλάδας συνετέλεσε και η ελονοσία (ο Μέγας Αλέξανδρος είναι το διασημότερο θύμα)! Θα σταματήσω εδώ τις αναφορές στους αρχαίους, για να μην υποπέσω στο θανάσιμο αμάρτημα της ιατρικής φιλολογίας.

Έπρεπε να περάσουν δυόμισυ χιλιάδες χρόνια για να καταλάβουμε τι γίνεται. Το 1880 ο Luis Alphons Laveran (Λαβεράν) ανακάλυψε το παράσιτο (ή πλασμώδιο) της ελονοσίας. Ο Ronald Ross θα ολοκληρώσει τις παρατηρήσεις του Sir Patrick Mason (Μέησον) για τη μετάδοση της νόσου με τα κουνούπια (κώνωψ ο ανωφελής). Πριν από το τέλος του 19ου αιώνα επιφανείς Ιταλοί επιστήμονες (Golgi, Marchiafava κα) θα εντοπίσουν τα τέσσερα είδη πλασμωδίων: falciparum (κακοήθης τριταίος), vivax (καλοήθης τριταίος), malaria (τεταρταίος) και ovale. Το 1909 ο Ross επισκέπτεται την Κωπαΐδα (τα έργα αποξήρανσης κράτησαν 50 ολόκληρα χρόνια!) και στην αναφορά του προς το Σμιθσόνιαν ινστιτούτο θα αναφερθεί στην απελπιστική υγειονομική κατάσταση της χώρας. Οι έλληνες γιατροί Σάββας και Καρδαμάτης είχαν ήδη ιδρύσει το «Σύλλογο για την εκρίζωση των ελογενών νόσων» (1907). Στη σφραγίδα του συλλόγου εικονίζεται ο Ηρακλής παλεύοντας με τη Λερναία Ύδρα. Οι στατιστικές της εποχής δείχνουν την τρομακτική εικόνα:

 

η ελονοσία στον Πύργο (πληθυσμός 12.708)
έτος190519061907
ελονοσούντες3.872 (30%)3.344 (26%)3.696 (29%)
θάνατοι221921

 

Σύμφωνα με τα στοιχεία αυτά, ο επιπολασμός της ελονοσίας στις πεδινές περιοχές της επαρχίας Ολυμπίας έφτανε μέχρι το 70%. Η περιγραφή του γιατρού Α. Κ. Αναστόπουλου, γραμμένη στις αρχές του 20ου αιώνα, είναι ακόμα πιο εύγλωττη: Συν τη παρόδω δε του χρόνου θα επενέγκη [η ελονοσία] δι' εκφυλίσεως αλλά και αμέσως αύτη, την εξαφάνισιν του δήμου και δή των πεδινών. Πάντα δύσπιστον θα πείση περί της αληθείας ταύτης, μία και μόνη εις Μαραθώνα επίσκεψις, διότι θα ίδη ούτος το πένθος εις την περιβολήν και εις την μορφήν των Μαραθωνίων. Μορφαί μελανείμονες, γεωδώς ωχραί, στηριζόμεναι επί κορμού ασθενικού μετά κοιλίας προεχούσης και μελών κατεσκλικώτων, συμβολίζουσι τον σημερινόν Μαραθώνα εν τη πραγματικότητι.

 

Το εξοχικό του Αρ. Μαστροβασιλόπουλου στην περιοχή Αγριδίου, που ως μακροχρόνιος ενοικιαστής της λίμνης συνέδεσε το όνομά του με εποχές σχετικής ακμής. Στο πλούσιο οικοσύστημα της λίμνης με τα υδροχαρή φυτά (βούρλα, σαμάκια, ρίκια κλπ) ζούσαν μεγάλοι πληθυσμοί εντόμων. Τα έντομα αποτελούν το πολυπληθέστερο ζωϊκό είδος με αμέτρητες ποικιλίες και τεράστια σημασία στη βιολογική κλίμακα. Οι περισσότεροι οργανισμοί που έζησαν ποτέ πάνω στη γη, ήσαν σπάνια έντομα που σήμερα έχουν εξαφανιστεί.

 

Η κατάσταση δεν έπαιρνε αναβολή. Το 1929 ο Ελ. Βενιζέλος ίδρυσε την Υγειονομική Σχολή Αθηνών με κύριο αντικείμενο τη δημόσια υγεία. Τα στατιστικά στοιχεία (1931-1933) δείχνουν ότι το 35,6% των παιδιών είχαν μεγάλο σπλήνα και το 17,4% θετικές εξετάσεις αίματος. Τα μικρά πεδινά χωριά είχαν το μεγαλύτερο ποσοστό, ενώ οικισμοί σε υψόμετρο άνω των 250 μέτρων το μικρότερο. Την ίδια εποχή το ίδρυμα Ροκεφέλλερ (Rockefeller Foundation) στέλνει στην Ελλάδα τεχνικούς συμβούλους και δίνει υποτροφίες σε νέους επιστήμονες για «masters δημόσιας υγείας» σε μεγάλα πανεπιστήμια της Αμερικής (κυρίως στο Johns Hopkins). Μεταξύ αυτών οι Β. Βαλαώρας, Αθ. Μαντέκος, Ιω. Σφάγγος κα. Η δραστηριότητα του ιδρύματος Ροκεφέλλερ στη χώρα μας διακόπτεται στον πόλεμο. Στην Κατοχή, μαζί με την πείνα, σημειώνεται μεγάλη έξαρση της ελονοσίας, με αποκορύφωμα το 1942, οπότε η νόσος εξαπλώνεται ακόμα και στα πιο απόμακρα ορεινά χωριά. Η επιδημία του 1942 αποδίδεται όχι μόνο στην πλήρη αποδιοργάνωση της δημόσιας υγείας και στην εξασθένιση του πληθυσμού λόγω ασιτίας, αλλά και στη μεγάλη μείωση των κατοικιδίων ζώων, με αποτέλεσμα τα κουνούπια να στρέφωνται περισσότερο στους ανθρώπους για να ρουφήξουν αίμα. Μεταξύ των θυμάτων υπήρξαν και πολλοί Αγουλινιτσαίοι και ο καθένας θα έχει υπ' όψη του κάποιον συγγενή ή γείτονα, όπως ο εκ μητρός θείος μου Μίμης Αθανασίου. Ο δείκτης θανάτων από ελονοσία στην πόλη της Θεσσαλονίκης, με βάση το 1940, έχει ως εξής:

 

193956.41
1940100.00
1941207.69
19421825.64
1943323.08

 

Το 1944 ο Διεθνής Ερυθρός Σταυρός υπολογίζει σε 2.5 εκατομμύρια τους ελονοσούντες στην Ελλάδα (επί συνόλου 7 εκατομμυρίων περίπου). Η ανθρωπιστική κρίση εκινητοποίησε πολλές οργανώσεις του εξωτερικού, όπως η GWRA (ελληνοαμερικανική). Η οργάνωση αυτή, εκτός από τους 5 τόνους Paris Green (αρσενικούχο σκεύασμα) που έστειλε στην Ελλάδα με την έναρξη του πολέμου, άσκησε μεγάλη πίεση στην Αμερικανική κυβέρνηση. Ο καθηγητής Γρηγόριος Α. Λιβαδάς, διευθυντής της Υγειονομικής Σχολής, κάνει εκκλήσεις σε διεθνείς οργανώσεις, αλλά οι απαντητικές επιστολές λογοκρίνονται και δεσμεύονται από τη Βέρμαχτ. Τελικά οι σύμμαχοι εδέησε να λασκάρουν τον αποκλεισμό, προκειμένου να σταλεί ανθρωπιστική βοήθεια μέσω της ουδέτερης Ελβετίας. Προηγουμένως οι Εγγλέζοι σιγουρεύτηκαν ότι θα διατηρήσουν τον έλεγχο της όλης επιχείρησης. Οι Γερμανοί επειδή ήσαν και αυτοί ευπαθείς στην ελονοσία (δεν είχαν καθόλου ανοσία) επέτρεψαν στην περιοχή της Θεσσαλονίκης τη χρήση μιάς νέας ουσίας, που έστειλε ο Ερυθρός Σταυρός για τον τύφο. Η ουσία παρασκευαζόταν από την εταιρεία Geigy με το εμπορικό όνομα Neocid και Gesarol. Ήταν το περίφημο DDT! Κάποια πειράματα στα κουνούπια που έγιναν το 1943 στο Λαγκαδά, είχαν καλά αποτελέσματα. Από το 1942 μέχρι τις αρχές του 1945 εστάλησαν στην Ελλάδα τεράστιες ποσότητες ανθελονοσιακών φαρμάκων. Από αυτά πολύ λίγα έφτασαν στη δυτική Πελοπόννησο «λόγω των συνθηκών»... Στην Κατοχή ένα σωληνάριο κινίνο είχε αξία σκληρού νομίσματος στη μαύρη αγορά, ενώ μετά την απελευθέρωση το «εμοίραζαν με τη σέσουλα». Προπολεμικά το φαρμακείο της Αργυρώς Νικάκη στο Επιτάλιο διέθετε υδροχλωρική κινίνη σε ενέσιμη μορφή που ο Σεφερλής εχορηγούσε ενδομυϊκώς!

 

Χάρτης της Ελλάδος από τα αρχεία του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (1952). Επισημαίνεται η Αγουλινίτσα και οι άλλες περιοχές «τακτικής επιδημιολογικής επιτήρησης» για την ελονοσία.

 

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1) Στη 10/ετία του '50 το ίδρυμα Ροκεφέλλερ πρωτοστάτησε στη λεγόμενη «πράσινη επανάσταση», δηλαδή στη μηχανοποίηση των καλλιεργειών για την αύξηση της παραγωγής και του αγροτικού εισοδήματος. Ξεκάθαρος σκοπός τους ήταν να αποτραπεί η επέκταση του κομουνισμού στις φτωχές χώρες. Αλλά τα πρώτα αποτελέσματα ήσαν αντίθετα από αυτά που περίμεναν...

2) Για να σχηματίσουμε μιάν εικόνα της κατάστασης στην Ελλάδα μετά την Κατοχή, παραθέτω πίνακα με τη βοήθεια της UNRRA σε τροφές και είδη καθημερινής διαβίωσης, μόνο κατά το διάστημα από 1/4 έως 15/8/1945 (εφημ. Toronto Daily Star, 18/8/1945, ανταπόκριση από Αθήνα):

 

177 αφίξεις φορτηγών πλοίων
700.000 τόνοι σύνολο εφοδίων
325.000 τόνοι δημητριακά και αλεύρι
100.000 τόνοι ζάχαρη, σόγια, φακές, φασόλια, κονσέρβες, σαπούνι
10.000 τόνοι κουβέρτες, ρουχισμός, παπούτσια
30.000 τόνοι βιομηχανικές πρώτες ύλες
85.000 τόνοι αγροτικά και αλιευτικά εφόδια
1.620 τόνοι ιατρικό υλικό
49 τόνοι γραφική ύλη
2.800 ραπτομηχανές
1.200 τρακτέρ
1.230 φοράδες
550 μουλάρια
340 αγελάδες
6 ταύροι

 

Στις 9 Νοεμβρίου 1943, η εξόριστη ελληνική κυβέρνηση με τον Κυριάκο Βαρβαρέσο, συνυπογράφει στο Κάϊρο την ίδρυση της UNRRA (οργάνωση των Ηνωμένων Εθνών για την περίθαλψη και αναδιοργάνωση). Ο ιατρικός τομέας της UNRRA έφτασε στην Ελλάδα πριν καλά-καλά λακήσουν οι Γερμανοί. Στα Δεκεμβριανά το προσωπικό αποχώρησε και επέστρεψαν την 1η Απριλίου 1945, με διευθυντή τον Daniel E. Wright (Ράϊτ). Ο Ράϊτ ήταν μηχανικός υγιεινής του αμερικανικού στρατού και είχε εργαστεί και παλιότερα στην Ελλάδα. Στις χαοτικές καταστάσεις του Εμφυλίου η οργάνωση αυτή επιδόθηκε συστηματικά στον ανθελονοσιακό αγώνα χωρίς διάκριση! Προσέλαβαν και αρκετούς έλληνες επιστήμονες. Η ελληνική κυβέρνηση, με τις φτώχειες της, διέθεσε το 1946 60.000 λίρες Αγγλίας και υποσχέθηκε άλλες 300.000 για το 1947. Οι πρώτοι 20 τόνοι DDT διανεμήθηκαν το 1945 σε όλη την επικράτεια. Η Ελλάδα απ' όλες τις χώρες, έλαβε από την Αμερική μέσω UNRRA, τη μερίδα του λέοντος δηλ. 300 τόνους καθαρού DDT για διάφορες χρήσεις. Στα συνεργεία ψεκασμού των σπιτιών με διαλύματα DDT «υπολειπόμενης δράσης» προσλήφθηκαν μόνιμοι και εποχικοί εργαζόμενοι, ενώ σε ορισμένες πόλεις υπήρχαν και πολλοί εθελοντές. Για τους αεροψεκασμούς έφεραν 18 διθέσια αεροπλάνα Stearman PT, για τα οποία εκπαίδευσαν πιλότους της ελληνικής αεροπορίας. Τα αεροπλάνα εξοπλίστηκαν με μηχανισμούς θερμού ψεκασμού (αεροσόλ) από την Υγειονομική Υπηρεσία της κοιλάδας του Τεννεσσή. Από αυτά ένα χάθηκε σε ατύχημα με τον πιλότο του. Ένας μικρός αριθμός αεροπλάνων είχε βάση στην Αγουλινίτσα (στο γιαλό) και όσοι αναγνώστες επαίρονται για τη σοφία της ηλικίας τους, θα θυμούνται ασφαλώς τον θρυλλικό αεροπόρο Αχιλλέα και τα «αεροπλανικά κόλπα» του. Οι αγουλινιτσαίοι εθαύμαζαν με το στόμα ανοιχτό!

 

Ψεκασμός κατοικίας στην Πελοπόννησο (αρχείο UNRRA).

 

Προτού τελειώσει ο Εμφύλιος, ο ανθελονοσιακός αγώνας πέρασε σε ελληνικά χέρια (Λιβαδάς, Γεωργόπουλος, Ίσσαρης, Θυμάκης κα) ενώ η UNRRA παρέμεινε σύμβουλος της κυβέρνησης και χορηγός μεταφορικών μέσων, τεχνογνωσίας και φαρμάκων. Αρμοδιότητες ανατίθενται και στα τμήματα Υγιεινής των νομαρχιών. Λέγεται ότι δεν ήταν αρεστή στην κυβέρνηση η πολιτική ουδετερότης του ιατρικού τομέα τής UNRRA! Ενώ μαίνεται ο «δεύτερος γύρος», ο καθηγητής Γρηγόριος Λιβαδάς διευθύνει τις επιχειρήσεις του ανθελονοσιακού αγώνα στην Πελοπόννησο και Κρήτη, υπό την επίβλεψη του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (WHO). Ο Λιβαδάς χρησιμοποιεί τρεις σταθμούς για παρακολούθηση και πειράματα: στην Αγουλινίτσα, στο Έλος Λακωνίας και στη Γεωργιούπολη Χανίων (χάρτης στο προηγούμενο φύλλο). Στην Αγουλινίτσα αποσπώνται κατά καιρούς κάποιοι υγειονομικοί επόπτες, επιφορτισμένοι με την «τακτική επιδημιολογική επιτήρηση». Ένας από αυτούς, ο ευγενικός Παναγιώτης Γκοτσόπουλος, με το υποκοριστικό «κουνουπάς» που του εκόλησαν οι αγουλινιτσαίοι, έμενε στης θειά-Αθηνάς του Βλαχοδημήτρη και για τις μετακινήσεις του είχε ένα μοτοσακό Schaks (της UNRRA και αυτό)! Στην περιοχή Αγουλινίτσας έγιναν ετήσιοι ψεκασμοί με DDT από το 1946 έως και το 1952, με εξαίρεση το 1949. Ο Λιβαδάς στις εκθέσεις του για την Αγουλινίτσα (καταχωρημένες στα αρχεία του WHO) επισημαίνει στροφή του πλασμωδίου από falciparum σε vivax. Τον απασχολεί η αύξηση της νόσου σε κάποια χωριά που δεν έγιναν ψεκασμοί. Το 1951 εκφράζει ανησυχίες τι θα γίνει αν ο πληθυσμός χάσει την ανοσία του και η νόσος υποτροπιάσει. Το 1953 διαπιστώνει αντοχή των ανωφελών sacharovi στην Αγουλινίτσα και συνιστά να μη γίνουν άλλοι ψεκασμοί. Οι τελευταίοι αεροψεκασμοί στην παραλίμνια περιοχή έγιναν τo 1954, με τις νέες ουσίες κλωρντέην και BHC.

Τα επόμενα χρόνια τα αεροπλάνα χρησιμοποιήθηκαν για το ράντισμα του δάκου. Από τις αρχές της 10ετίας του '50 επετράπη η καλλιέργεια ρυζιού και βαμπακιού στο Ροφιά (Θλιβέρης και αδελφοί Κόλβερη). Οι ορυζοκαλλιέργειες στη λαϊκή φαντασία είναι συνυφασμένες με ελώδεις πυρετούς! Τα χωράφια κυριολεκτικά κατακλύζονται με νερό, μετατρεπόμενα σε εστίες κουνουπιών. Στην περίπτωσή μας νερό αντλούσαν απ' ευθείας από το ποτάμι με μιά μηχανή Μαλκότση, υπό την επίβλεψη του πολυτεχνίτη αρχιμηχανικού Μήτσου Μαρίνου. Ο μπαρμπα-Μήτσος έστηνε τσαρδάκι δίπλα στο ποτάμι, όπου ξεκαλοκαίριαζε, ενώ ο ήχος της μηχανής τη νύχτα νανούριζε ολόκληρο τον κάμπο μέχρι το χωριό. Το 1958 έγινε στην Αγουλινίτσα το Πανολυμπιακό Συνέδριο, με πρωτοβουλία της Κοινότητος Επιταλίου. Στο συνέδριο συμμετείχαν κυβερνητικοί και τοπικοί παράγοντες, καθώς και οι δημοτικές αρχές των παραλιμνίων κοινοτήτων. Κύριο αίτημα ήταν η αποξήρανση της λίμνης για να αποδοθούν οι εκτάσεις της σε ακτήμονες νέους αγρότες. Είχε αρχίσει η μεγάλη μετανάστευση. «Να γλυτώσουμε από την ελονοσία» ήταν επίσης ένα σοβαρό επιχείρημα, γιατί κανείς δεν πίστευε ότι είχε εξαλειφθεί. Η νόσος όμως ήταν ήδη υπό έλεγχο, αφού δεν υπήρχαν πλέον φορείς (δηλαδή ελονοσούντες) στον ελληνικό πληθυσμό. Τα κουνούπια φυσικά εξακολουθούσαν να υπάρχουν, αλλά οι μεγάλοι πληθυσμοί των ανωφελών είχαν λιγοστέψει. Για κάμποσα ακόμη χρόνια οι αγουλινιτσαίοι συνέχιζαν να κοιμούνται σε κουνουπιέρες, γυναίκες και παιδιά κυκλοφορούσαν τα βράδυα σαν φαντάσματα με μακριές ριγωτές πιτζάμες και νυχτικιές, ενώ μικροί και μεγάλοι εμπόδιζαν τα κουνούπια με κλαδιά (οι κλάρες από τους ευκαλύπτους του σιδ. Σταθμού, με την έντονη μυρουδιά τους, ήσαν περιζήτητες)! Για καλό και για κακό, εξακολουθούσαν να ψεκάζουν στις σκοτεινές γωνίες των τοίχων με φτηνούς εύχρηστους ψεκαστήρες, τα λεγόμενα «φλήτ», με τα οποία ήταν εφοδιασμένο κάθε σπίτι. Δέκα χρόνια αργότερα έγινε και η αποξήρανση της λίμνης με βάση τη μελέτη του Αντώνη Καλίνσκυ ήδη από τη 10ετία του '50, αλλά αυτό είναι ξεχωριστό κεφάλαιο. Το τελευταίο κρούσμα ελονοσίας καταγράφηκε το 1974. Η ελονοσία σήμερα στην Ελλάδα είναι ένας ξεχασμένος εφιάλτης. Τώρα δεν υπάρχουν ούτε κουνούπια ούτε και πουλιά να φάνε τα κουνούπια. Άλλες σκοτούρες απασχολούν τη σύγχρονη ελληνική κοινωνία...

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1) Το 1962 η βιολόγος-ζωολόγος Rachel Carson (1907-1964) εξέδωσε το βιβλίο "Silent spring" (βουβή άνοιξη), όπου περιγράφει τη μείωση του αριθμού των πουλιών σε περιοχές που είχε γίνει εκτεταμένη χρήση DDT και άλλων εντομοκτόνων. Το τσόφλι των αυγών ήταν πολύ εύθραυστο και τα έμβρυα πέθαιναν πριν ολοκληρωθεί η επώαση. Η πρόοδος, υποστήριξε η Carson, δε μετριέται με τόνους παραγομένων δημητριακών, ούτε με αριθμούς σκοτωμένων κουνουπιών. Αυτή ήταν η πρώτη οικολογική παρέμβαση, τεκμηριωμένη επιστημονικά. Το αμερικανικό Κογκρέσσο επείσθη να απαγορεύσει τη συστηματική χρήση του DDT. Αργότερα το DDT θεωρήθηκε υπεύθυνο και για ορισμένες περιπτώσεις καρκίνου του μαστού.

2) Πάνω από 1 εκατομμύριο άνθρωποι (κυρίως παιδιά) εξακολουθούν να πεθαίνουν κάθε χρόνο από ελονοσία, στον ξεγραμμένο τρίτο κόσμο. Τελευταία, έχει εμφανιστεί ανησυχητική ανθεκτικότης του πλασμωδίου στην αρτεμισίνη (Ταϋλάνδη), ενώ το εμβόλιο δεν είναι αποτελεσματικό. Η ανακάλυψη της αρτεμισίνης από Κινέζους επιστήμονες στη δεκαετία του '60, είναι «δώρο» του Μάο Τσε Τουγκ προς τον Χο Τσι Μινχ για την αντιμετώπιση του ιμπεριαλισμού!

3) Η ελονοσία δεν περιλαμβάνεται στον επαγγελματικό μου ορίζοντα. Από τις λίγες περιπτώσεις που έχω δει είναι και η εξής: Το 1989 εργάστηκα για ένα 6μηνο στο νοσοκομείο «Όρος Σινά» (Mount Sinai). Εκεί τότε, έφεραν μιά γυναίκα που είχε μεταναστεύσει στη Νέα Υόρκη πριν από 45 χρόνια. Έπασχε από χαμηλό πυρετό, κρυάδες και ελαφρά αναιμία, με τα οποία είχε συνηθίσει να ζει και τα θεωρούσε φυσιολογικές εκδηλώσεις της γυναικείας φύσης. «Κι ύστερα γιατρέ... ν' αρχίσεις απ' το τίποτα, με δύο δουλειές και τέσσερα παιδιά, νύχτα με νύχτα, δεν αδειάζεις ούτε να πεθάνεις». Ο οικογενειακός της γιατρός συμφώνησε μαζί της και δεν ασχολήθηκε άλλο. Όταν όμως πήρε σύνταξη αυτός, ο αντικαστάτης του έψαξε το φάκελλο, εκτός από πυρετό τής βρήκε και λίγο σπλήνα και την έστειλε στο νοσοκομείο. Στο παραπεμπτικό έγραψε «προς διερεύνησιν λεμφώματος». Σκούρα τα πράγματα... Η ασθενής το πήρε κατάκαρδα. Είχε κλείσει αεροπορικά εισιτήρια για το μέρος της, όπου θα πήγαινε με τον έγγονό της, για πρώτη φορά ύστερα από τόσα χρόνια! «Δεν είναι τίποτα» μου λέει ιδιαιτέρως, «εγώ τις θέρμες τις έχω από κοπέλλα». Θέρμες; Πραγματικά η «παχεία σταγόνα» βγήκε θετική. Η θεραπεία της ελονοσίας άρχισε πάραυτα και ολοκληρώθηκε σ' ένα γραφικό χωριό της Πελοποννήσου, προς μεγάλη ανακούφιση γιαγιάς και εγγονού!

Βάσος Πουλόπουλος