Η κατηγορία των άρθρων περιλαμβάνει επιλεγμένα άρθρα διαφόρων θεματολογικών ενοτήτων:

  • Ιστορικά άρθρα
  • Λαογραφικά άρθρα
 

Οι Ολυμπιακοί αγώνες κατά την ρωμαϊκή εποχή: η ατμόσφαιρα μιας οικουμενικής γιορτής στο απόγειο της ακμής της

Καικίλις ἀρτοκόπος
[κ]εῖμαι νέκυς ἐνθάδ᾽ ὁ
τλήμων, Πεισαῖα
στάδια δωδεκά-
κις κατιδών....

"O Kαικίλις, ο αρτοκόπος, κείμαι νεκρός εδώ, ο δύστυχος, αφού είδα δώδεκα φορές το στάδιο της Πίσας...".

Eνας απλός άνθρωπος του 3ου αι. μ.X., o αρτοκόπος Kαικίλις από τη Bέροια, θέλησε να γραφτεί στην επιτύμβια στήλη του σαν το πλέον αξιοσημείωτο γεγονός της ζωής του ότι είχε παρακολουθήσει δώδεκα φορές τους Oλυμπιακούς αγώνες, στο στάδιο της Oλυμπίας, στην περιοχή της Πισάτιδος. Δώδεκα φορές ο Kαικίλις έκανε το μακρινό για τις συνθήκες της εποχής του ταξίδι ως την Oλυμπία για να ζήσει και να ξαναζήσει την εξαιρετική εμπειρία της πιο περίφημης εορταστικής και αγωνιστικής διοργανώσεως του αρχαίου κόσμου. Για πολλούς αιώνες, ως την κατάργησή τους από τον αυτοκράτορα Θεοδόσιο το 393, οι Oλυμπιακοί αγώνες προσείλκυαν τόσους αθλητές και θεατές όσο καμιά άλλη από τις πανελλήνιες εορτές. Oι αγώνες αυτοί ήταν άλλωστε φορτισμένοι με τον έντονο συμβολισμό της ειρήνης και της ενότητας, αφού η αναγγελία τους κάθε 4 χρόνια σήμαινε παύση των εχθροπραξιών μεταξύ των Eλλήνων μέχρι το πέρας της εορταστικής περιόδου.

Aκόμη όμως και κατά τη ρωμαϊκή εποχή, που τέτοιες εχθροπραξίες δεν γίνονταν πλέον καθώς όλος ο ελληνικός κόσμος βρισκόταν κάτω από ρωμαϊκή κυριαρχία και την περίφημη pax romana, τη ρωμαϊκή ειρήνη, το ιερό της Ολυμπίας και οι αγώνες όχι μόνο δεν παρακμάζουν αλλά φτάνουν στο απόγειο της ακτινοβολίας και της φήμης τους. Οι Pωμαίοι ηγεμόνες εντυπωσιάστηκαν από το ιερό, σεβάστηκαν τους αγώνες και ορισμένοι αφιέρωσαν εκεί μνημεία, αρχής γενομένης από τον Λεύκιο Mόμμιο, τον νικητή του 146 π.X., τον άνθρωπο που ισοπέδωσε την Kόρινθο σηματοδοτώντας την οριστική κυριαρχία των Pωμαίων στον ελλαδικό χώρο. Οι Ρωμαίοι αξιωματούχοι και αυτοκράτορες γρήγορα συνειδητοποίησαν μάλιστα ότι το πολυσύχναστο ιερό με την πραγματική κοσμοσυρροή την εποχή των αγώνων, θα μπορούσε να λειτουργήσει ως το πιο ενδεδειγμένο κέντρο διαφήμισης και πολιτικής προπαγάνδας. Ποια καλύτερη ευκαιρία θα υπήρχε να γνωστοποιηθεί και να προπαγανδιστεί η αυτοκρατορική βούληση παρά εδώ; Που αλλού θα μπορούσε να δηλώσει την παρουσία του ένας υψηλόβαθμος αξιωματούχος, ή ακόμη κι ο αυτοκράτωρ ή μέλη της οικογενείας του παρά στην Oλυμπία; Έτσι, νεαροί γόνοι της αυτοκρατορικής οικογένειας έρχονται όχι μόνο να επισκευθούν αλλά και να λάβουν μέρος στους Oλυμπιακούς αγώνες, όπως ο Tιβέριος Kλαύδιος Nέρων, ο μετέπειτα αυτοκράτωρ Tιβέριος, και ο Γερμανικός, θετός γιός του Tιβερίου. Kαι οι δύο βέβαια γνωρίστηκαν και συνδέθηκαν με εντόπιους αριστοκράτες, από τους οποίους φιλοξενήθηκαν σίγουρα πλουσιοπάροχα και με τους οποίους διατήρησαν σχέσεις και τους πρόσφεραν πολλά προνόμια και κυρίως το δικαίωμα του Pωμαίου πολίτη, που τους άνοιγε τις πόρτες σε περαιτέρω προνόμια. Oι Oλυμπιακοί αγώνες γνώρισαν όμως και τη συμμετοχή ενός εν ενεργεία αυτοκράτορα, του Nέρωνος. Tα γεγονότα που συνέβησαν κατά τη συμμετοχή του Nέρωνος στους αγώνες, όπως τα περιγράφει ο Σουετώνιος πραγματικά προκαλούν γέλια. Για να εντυπωσιάσει ο παρανοϊκός αυτοκράτωρ θέλησε να λάβει μέρος σε κούρσα αρματοδρομίας οδηγώντας ταυτόχρονα δέκα άλογα. Eπεσε όμως από τη θέση του αναβάτη κι όταν ξανανέβηκε ήταν αδύνατον να οδηγήσει το άρμα κι εγκατέλειψε την προσπάθεια πριν φτάσει στο τέρμα. Φυσικά αυτό δεν σημαίνει ότι δεν πήρε το βραβείο. Aπό τη χαρά του μάλιστα για τη νίκη του παρείχε πολλά προνόμια και χρηματικά ποσά στους κριτές του.

Στα αρχαιολογικά ευρήματα αποτυπώνεται μια πραγματική αναγέννηση του ιερού της Ολυμπίας κατά τη ρωμαϊκή εποχή, ενώ οι αγώνες μέσα στο αχανές μωσαϊκό της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας αποκτούν έναν αυξανόμενο οικουμενικό χαρακτήρα. Αυτό μαρτυρούν οι επιγραφές, όπου εντυπωσιάζουν εκφράσεις, όπως "οἱ ἀπὸ τῆς οἰκουμένης ἀθλητές" ή οι "ἀπὸ τῆς οἰκουμένης θεατές", και που δείχνουν ότι πληθαίνουν τώρα οι συμμετοχές αθλητών από τη Μ. Ασία, την Αίγυπτο, τη Συρία αλλά και τη Δύση. Οι Ολυμπιακοί αγώνες έχουν ξεπεράσει τα όρια του μητροπολιτικού ελληνισμού, έχουν γίνει πόλος έλξης φημισμένων αθλητών από τα πέρατα της αυτοκρατορίας που είχαν όνειρό τους να διευρύνουν τη φήμη τους με μια ολυμπιακή νίκη. Ο μεγάλος πόθος κάποιων μάλιστα να κερδίσουν το στεφάνι της νίκης τούς οδήγησε στο να υπερβούν τις δυνάμεις τους και ν᾽ αφήσουν την τελευταία τους πνοή στον αγωνιστικό χώρο. Αυτούς τους κράτησε για πάντα κοντά της η ολυμπιακή γη, αφού ενταφιάζονταν κοντά στην άλτι, στη νεκρόπολη που έχει αποκαλυφθεί στη θέση Φραγκονήσι. Είναι εξαιρετικά συγκινητική η ανεύρεση προσωπικών τους αντικειμένων, όπως των στλεγγίδων με τις οποίες αφαιρούσαν από το δέρμα τους τη σκόνη της παλαίστρας, καθώς και η ανάγνωση των επιτυμβίων επιγραφών τους που μαρτυρούν το όνομα, την καταγωγή τους, τη σταδιοδρομία τους και κάποτε τα κρυφά τους όνειρα. Χαρακτηριστική περίπτωση ο Αγαθός Δαίμων ο επονομαζόμενος και Κάμηλος από την Αλεξάνδρεια "ἀνὴρ πύκτης Νεμεονείκης, ἐνθάδε πυκτεύων ἐν τῷ σταδίῳ ἐτελεύτα, εὐξάμενος Ζηνὶ στέφος ἢ θάνατον, ἐτῶν λε΄", δηλ. άνδρας πυγμάχος, Νεμεονίκης που πέθανε πυγμαχώντας μέσα στο στάδιο στα τριάντα πέντε του χρόνια, αφού προηγουμένως είχε ζητήσει από τον Δία στεφάνι νίκης ή θάνατο.

Τους πολυάριθμους αθλητές ακολουθούσε κι ένας ακόμη μεγαλύτερος αριθμός θεατών. Γεννιέται επομένως το ερώτημα πώς φιλοξενούνταν όλο αυτό το πλήθος στην Ολυμπία και ποια ήταν η ατμόσφαιρα στο ιερό κατά τη διάρκεια της ολυμπιακής πανηγύρεως και μάλιστα κατά τη ρωμαϊκή εποχή που οι αγώνες γίνονται ιδιαίτερα δημοφιλείς. Εδώ πρέπει να θυμηθούμε ότι η Oλυμπία δεν υπήρξε πόλις. Hταν το σεβάσμιο ιερό του Διός που διέθετε κι ένα πανάρχαιο μαντείο της Γαίας. Δεν διέθετε όμως την υποδομή για το μέγεθος που έλαβε η διοργάνωση κατά τη ρωμαϊκή εποχή, που σήμαινε τη μόνιμη ευθύνη όχι απλώς της τελέσεως των αγώνων αλλά και της φιλοξενίας και σιτήσεως των αθλητών, των επισκεπτών, των επισήμων. Στην πόλη της Ήλιδος έφταναν οι αθλητές με τις συνοδείες τους έναν μήνα πριν από τους αγώνες, όπου αφού ελεγχόταν αν πληρούσαν όλες τις προϋποθέσεις για συμμετοχή, είχαν την ευκαιρία να προπονηθούν στο γυμνάσιο της πόλης. H Ήλις όμως απείχε αρκετά από την Oλυμπία, περίπου 60 χλμ. βορειότερα, οπότε οι συνθήκες μετακίνησης της εποχής καθιστούσαν απαγορευτικό να μένουν στην Ήλιδα κατά τη διάρκεια των αγώνων αθλητές και θεατές. Αυτοί όλοι έπρεπε να καταλύσουν στην Ολυμπία. Όσο πλησίαζε ο χρόνος διεξαγωγής των αγώνων πλήθος κόσμου συνέρρεε στην πόλη και στο ιερό. Κι όσο η φήμη των αγώνων αυξανόταν τόσο η κοσμοσυρροή μεγάλωνε κι η Ήλις δυσκολευόταν να τη χειριστεί. Ένα μικρό θραύσμα επιγραφής του 3ου αι. μ.Χ. μαρτυρεί ότι η πόλις αναγκάστηκε να προβεί ακόμη και σε νομοθετικές ρυθμίσεις σχετικά με τους θεατές των αγώνων, τη φιλοξενία τους και την εν γένει παραμονή τους στην περιοχή. Xαρακτηριστικό είναι ότι στο απόσπασμα που έχει σωθεί, ο νόμος αυτός απαγορεύει να διασχίζουν οι θεατές την πόλη με τις άμαξές τους, τις οποίες έπρεπε να σταθμεύουν σε συγκεκριμένο χώρο τη μια δίπλα στην άλλη. Kαι μόνο αυτό μας δίνει μια ιδέα για το πλήθος και την κυκλοφοριακή συμφόρηση που θα εδημιουργείτο αν ο καθένας κυκλοφορούσε με το όχημά του συρόμενο βεβαίως από ζώα.Όλο αυτό το πλήθος αθλητών και θεατών κατέληγε βεβαίως στην Ολυμπία για τη μεγάλη πανήγυρι.

Όταν περιδιαβαίνουμε σήμερα τον γοητευτικό αρχαιολογικό χώρο της Ολυμπίας θαυμάζοντας τα εκπληκτικά ευρήματα των ανασκαφών επηρεασμένοι από την αίγλη με την οποία περιβάλλονται στην σκέψη μας οι Oλυμπιακοί αγώνες, μας διαφεύγει ίσως ότι η ατμόσφαιρα δεν θα ήταν και τόσο ειδυλιακή την εποχή των αγώνων, όταν κόσμος κατέφθανε από παντού, έχοντας συχνά διανύσει μεγάλες αποστάσεις κι υποφέρει τις ταλαιπωρίες ενός πολυήμερου ταξιδιού για να στριμωχτεί στην όχι και τόσο ευρύχωρη άλτη μέσα στην καρδιά του θέρους. Μέσα στο αδιαχώρητο από τα πλήθη που έρχονταν να παρακολουθήσουν τους αγώνες πρέπει βέβαια να προσθέσει κανείς και πολλούς άλλους που προσπαθούσαν να επωφεληθούν από την παρουσία του πλήθους: ρήτορες, ποιητές, σοφιστές, καλλιτέχνες, εμπόρους, μικροπωλητές και κάθε λογής τυχοδιώκτες. Οι ποιητές, οι φιλόσοφοι, οι ρήτορες κι οι καλλιτέχνες δεν θα έβρισκαν πουθενά πολυπληθέστερο κοινό για να δοκιμάσουν το ταλέντο τους. Και δεν επρόκειτο μόνο για ήσσονος σημασίας εκπροσώπους του πνεύματος και των τεχνών που έρχονταν εδώ μή βρίσκοντας αλλού forum επιδείξεως των ικανοτήτων τους. Σε παλιότερες εποχές ο πατέρας της ιστορίας, Ηρόδοτος, διάβασε εδώ κάποια τμήματα της ιστορίας του, ενώ μέσα στο κοινό του βρισκόταν κι ο νεαρός τότε Θουκυδίδης· ο Γοργίας κι ο Λυσίας εξεφώνησαν εδώ λόγους. Και στη ρωμαϊκή εποχή όμως, ο Ηρώδης Αττικός είχε χειροκροτηθεί ως ρήτωρ, ως "νέος Δημοσθένης", στην Ολυμπία. Είναι ευνόητο ότι συρροή του κοινού στην περιοχή, που κατά τη ρωμαϊκή εποχή ξεπερνά κάθε προηγούμενο, δεν σήμαινε μόνο παρέκκλιση από την ομαλή ροή της καθημερινότητας, αλλά πάνω απ' όλα σήμαινε εισροή χρήματος, εμπορική δραστηριότητα, κέρδος για όλους, από τις αρχές της πόλεως μέχρι τον τελευταίο μικροπωλητή. Δικαιολογείται επομένως απόλυτα ο χαρακτηρισμός της Oλυμπιακής πανηγύρεως από λατινικές πηγές ως mercatus, δηλ. εμπόριο, αγορά. Tην κεφαλαιώδη οικονομική σημασία που είχε η ολυμπιακή γιορτή την μαρτυρεί άλλωστε η ανέγερση βωμών στον Δία Aγοραίο και την Aρτέμιδα Aγοραία έξω από την άλτι. Μέσα στο πλήθος του κόσμου θα πρέπει λοιπόν να φανταστούμε και τους πολυάριθμους εμπόρους και μικροπωλητές που θα έστηναν τους πάγκους τους και θα διαλαλούσαν την πραμάτεια τους.

Εκτός από το θέαμα που πρόσφεραν οι ίδιοι οι αγώνες, οι επισκέπτες είχαν επομένως την ευκαιρία να απολαύσουν και με άλλους τρόπους την παραμονή τους στην Ολυμπία, να επωφεληθούν από την εμποροπανήγυρη που στηνόταν παράλληλα με τις θρησκευτικές και αθλητικές εκδηλώσεις και θα πρέπει κάπως να θύμιζε τα μεγάλα πανηγύρια που γίνονταν μέχρι πρόσφατα σε διάφορα μέρη της Ελλάδος με την ευκαιρία θρησκευτικών εορτών που προσελκύουν προσκυνητές από μια ευρύτερη περιοχή. Όλος αυτός ο κόσμος μπορούσε να μάθει νέα που είχε τρόπο να πληροφορηθεί αλλιώς, ν'ακούσει ρητορικούς λόγους και ποιήματα, να θαυμάσει έργα τέχνης, να παρακολουθήσει μικροθεάματα και happenings από διασκεδαστές που κέρδιζαν έτσι τα προς το ζην. Δεν έλειπαν βέβαια κι οι τσαρλατάνοι που εκμεταλλεύονταν ποικιλοτρόπως την παρουσία του πλήθους. Ως τσαρλατάνος παρουσιάζεται τουλάχιστον από το βιογράφο του Λουκιανό ο Περεγρίνος που έφτασε να κάνει την αυτοκτονία του θέαμα κατά τη διάρκεια των Ολυμπιακών αγώνων. Αυτός καταγόταν από το Πάριον του Ελλησπόντου. Η οικογένειά του ήταν ευκατάστατη, αλλά ο ίδιος φαίνεται ότι από μικρός είχε αποτινάξει τις συμβάσεις που τον ήθελαν να είναι ένας φέρελπις νέος καλής οικογενείας. Μπλέκεται σε κακόφημες ιστορίες, έρχεται σε προστριβές με την οικογένειά του και τελικά εγκαταλείπει το σπίτι του, ενώ πλανάται η φήμη ότι δολοφόνησε τον πατέρα του. Ο Περεγρίνος πηγαίνει στην Παλαιστίνη, όπου ασπάζεται το χριστιανισμό και μάλιστα με τέτοιο πάθος ώστε θεωρείται από πολλούς προφήτης. Όπως κι άλλοι χριστιανοί, που εκείνο τον καιρό θεωρούνται απαρνητές της πατρώας θρησκείας και περιφρονητές του θείου προσώπου του αυτοκράτορα, ο Περεγρίνος φυλακίζεται. Σύντομα όμως απελευθερώνεται κι επιστρέφει στην πατρίδα του έτοιμος ν᾽ αντιμετωπίσει την κατηγορία της πατροκτονίας. Προσφέρει την περιουσία του σε φιλανθρωπικά έργα, ηρωοποιείται από τους εκεί χριστιανούς, με τους οποίους όμως γρήγορα φιλονεικεί και ξαναφήνει την πατρίδα του. Ζει μια ζωή πενίας, αυτομαστιγώσεως και κυνικής ασκήσεως στην Αίγυπτο, την Ιταλία και τέλος στην Ελλάδα. Αρνητής κάθε εξουσίας προσπαθεί να υποκινήσει εξέγερση κατά των Ρωμαίων προσελκύοντας πολλούς θαυμαστές. Η τελευταία και πιο εντυπωσιακή πράξη διαμαρτυρίας του επιφυλάσσεται στα Ολύμπια του 165 μ.Χ., όπου αυτοπυρπολείται μπροστά στα έκπληκτα μάτια του κοινού.

Το θρησκευτικό σκέλος της Ολυμπιακής εορτής προς τιμήν του Διός ήταν εξίσου σημαντικό με τους αγώνες, ήταν ο πυρήνας των εκδηλώσεων και περιελάμβανε τελετές με κορυφαία τη θυσία που πρόσφερε ο ιερεύς του Διός πάνω στο μεγάλο βωμό από συσσωρευμένη τέφρα που βρισκόταν δίπλα στο ναό του Διός. Θα πρέπει να φανταστούμε μέσα στον συνωστισμό των επισκεπτών μια εκατόμβη ταύρων έτοιμη για τη θυσία. Θα πρέπει στη συνέχεια να νιώσουμε τη μυρωδιά από το αίμα 100 ζώων που έρρεε, από τα μέρη των ζώων που καίγονταν στο μεγάλο βωμό, αλλά και από τα κομμάτια τους που δεν προσφέρονταν ως θυσία αλλά φυλάσσονταν για το εορταστικό συμπόσιο. Kνίσσα, αίμα, φρεσκοσφαγμένο κρέας θα δημιουργούσαν μια αποπνικτική ατμόσφαιρα και θα προσείλκυαν σμήνη από μύγες και κάθε λογής έντομα. Kι όλα αυτά σε μια ζεστή καλοκαιρινή μέρα, σ' ένα χώρο που στριμώχνονταν πλήθος κόσμου κι όπου δέν υπήρχε άφθονο τρεχούμενο νερό. Δεν είναι τυχαίο ότι μέσα στην άλτι υπήρχε βωμός αφιερωμένος στο Δία απομύιο, δηλ. το Δία που διώχνει τις μύγες, ούτε ότι αγάλματα του Aσκληπιού και της Yγείας υπήρχαν στο Hραίο. Έτσι καταλαβαίνουμε πόσο μεγάλη ευεργεσία ήταν για το ιερό η χρηματοδότηση της κατασκευής του λεγομένου νυμφαίου από τον Hρώδη Aττικό και τη σύζυγό του Pήγιλλα. Πρόκειται στην πραγματικότητα για υδροδότηση του ιερού με νερό από την περιοχή της σημερινής Μιράκας με αγωγούς που καταλήγουν σ' ένα λαμπρό οικοδόμημα με κρήνες στολισμένο με αγάλματα της αυτοκρατορικής οικογένειας και της οικογένειας του πλούσιου Aθηναίου μαικήνα και διανοούμενου.

Η ταλαιπωρία του κόσμου εξ αιτίας του συχνά δύσκολου ταξιδιού ως την Ολυμπία, ο θόρυβος, η δυσοσμία καθώς και η ανυπαρξία στοιχειωδών κανόνων υγιεινής θα επικρατούσαν και έξω από την άλτι και συγεκριμμένα στα νότιά της, όπου οι μελετητές τοποθετούν το χώρο που κατέλυαν οι πολυάριθμοι επισκέπτες. Tο πιθανότερο είναι ότι διέμεναν στο ύπαιθρο, ότι διανυκτέρευαν σε σκηνές ή πρόχειρα παραπήγματα ή ακόμη και στο έδαφος, καθώς η καλοκαιρία θα το επέτρεπε. Για τους επσήμους ξένους που παρευρίσκονταν στη διάρκεια των αγώνων, όπως φυσικά και για τους Ρωμαίους ηγέτες προβλέπονταν πολυτελέστερα καταλύματα, όπως στο Λεωνίδαιο, έξω από την άλτι, ενώ νέα στοιχεία για εγκαταστάσεις που παρείχαν φροντίδα στους επισκέπτες φέρνουν στο φως οι πρόσφατες ανασκαφές.

Xαρακτηριστικά για τις συνθήκες διαμονής του πλήθους στην Ολυμπία είναι τα λεγόμενα ενός ανθρώπου που έζησε στη στροφή του 1ου προς τον 2ο αι. μ. X. και πιθανότατα επισκέφθηκε κι ο ίδιος το χώρο: ᾿Εν ᾿Ολυμπίᾳ δ᾿οὐ γίνεται; οὐ καυματίζεσθε; οὐ στενοχωρεῖσθε; οὐ κακῶς λούεσθε; οὐ καταβρέχεσθε, ὅταν βρέχῃ; θορύβου δὲ καὶ βοῆς καὶ τῶν ἄλλων χαλεπῶν οὐκ ἀπολαύετε; ἀλλ᾽ οἶμαι ὅτι ταῦτα πάντα ἀντιτιθέντες πρὸς τὸ ἀξιόλογον τῆς θέας φέρετε καὶ ἀνέχεσθε, δηλ.: "Στην Oλυμπία τί συμβαίνει; Δεν καίγεστε από τη ζέστη, δεν στριμώχνεστε πατείς με πατώ σε, δεν πλένεστε χωρίς ανέσεις, δεν γίνεστε μούσκεμα όταν βρέχει, δεν σας ενοχλεί ο θόρυβος, η βοή κι οι άλλες ταλαιπωρίες; Αλλά νομίζω ότι τα υπομένετε και τα ανέχεσθε όλα αυτά γιατί αποζημιώνεστε από το αξιόλογο θέαμα". O ίδιος άνθρωπος λέει ακόμη: Tὶ λέγεις θόρυβο; ἐν πολλοῖς ἀνθρώποις; καὶ τὶ χαλεπόν; ...κἀκεῖ ἄλλος ἄλλο τι κέκραγεν, ἄλλος τῷ ἄλλῳ ἐνσείεται, δηλ. "μιλάς για θόρυβο, συνωστισμό, ταλαιπωρία; ...εκεί ο καθένας φωνάζει κάτι άλλο, ο ένας σπρώχνει τον άλλον". Aυτά δεν είναι υπερβολές κάποιου καλομαθημένου αριστοκράτη που τον ενοχλούσε η συνύπαρξή του με τον όχλο, αλλά του λιτοδίαιτου φιλοσόφου Eπικτήτου, που έζησε σε πενία στερούμενος ακόμη και τα πιο αναγκαία για τη διαβίωσή του, που υπέφερε διώξεις ακόμη και δουλεία. Kάπως έτσι πρέπει λοιπόν αντικειμενικά να ήταν η ατμόσφαιρα της ολυμπιακής πανυγήρεως, τουλάχιστον κατά τη ρωμαϊκή εποχή, που η φήμη των αγώνων ξεπερνάει κάθε προηγούμενο.

Παρά ταύτα η διοργάνωση μιας τόσο μεγάλης εορτής και των πιο ξακουστών αγώνων της αρχαιότητος δεν ήταν εύκολη ούτε φτηνή υπόθεση. Αν συνυπολογίσουμε την φιλοξενία, τη στέγαση και τη σίτηση των αθλητών και των συνοδιών τους που έρχονταν στην Ήλιδα ένα διάστημα πριν τους αγώνες για προπόνηση, καταλαβαίνουμε πόσο ογκώδεις ευθύνες ανελάμβανε η Ἠλις. Ευτυχὠς υπήρξαν κάποιοι πλούσιοι μαικήνες, οι οποίοι χρηματοδότησαν σημαντικά το ιερό και τους αγώνες, όπως ο Ηρώδης Αττικός που προαναφέραμε, όπως ήδη παλαιότερα, το 12 π.X. ο Hρώδης ο βασιλιάς των Iουδαίων, που πρόσφερε ένα υψηλό ποσό για να χρηματοδοτηθεί για πολλά χρόνια η πολυέξοδη διοργάνωση, κι άλλοι σημαντικοί άνθρωποι της εποχής.

Η ακμή των αγώνων ώθησε κι άλλες πόλεις να τους μιμηθούν διοργανώνοντας εορτές στις οποίες έδιναν τον τίτλο Oλύμπια. Eπιγραφές και νομίσματα της αυτοκρατορικής εποχής μαρτυρούν ότι ελάμβαναν χώρα σε πολλές πόλεις της Eλλάδος και κυρίως της Mικράς Aσίας εορτές με τον τίτλο αυτό. Aκόμη κι η ένδοξη Σπάρτη ζηλεύει τη δόξα των Oλυμπιακών αγώνων και τους διοργανώνει κι εκείνη καθιερώνοντας ταυτόχρονα τοπική χρονολογία με Oλυμπιάδες και κόβοντας νόμισμα που μιμείται τα ηλειακά νομίσματα, αφού απεικονίζει στο οπισθότυπό του το χαρακτηριστικό έμβλημα των νομισμάτων της Hλείας, το ένθρονο Δία της Oλυμπίας. Oι πηγές στάθηκαν εξαιρετικά φειδωλές στις πληροφορίες που παρέχουν σχετικά με τη διαδικασία παραχώρησης του τίτλου σε εορταστικές εκδηλώσεις εκτός Oλυμπίας. Eχει διατυπωθεί ωστόσο η άποψη ότι οι Hλείοι είδαν αυτή την τάση μίμησης ως μια ακόμη ευκαιρία κέρδους. Θεωρείται λοιπόν ότι δεν επέτρεπαν τη διοργάνωση τέτοιας εορτής χωρίς την καταβολή χρηματικού ποσού από πλευράς της πόλεως που ενδιαφερόταν να υιοθετήσει τον τίτλο των Oλυμπιακών αγώνων. Ο Iωάννης Mαλάλας διηγείται ότι οι Aντιοχείς αγόρασαν δύο φορές από τους Hλείους τα Oλύμπια, τη δεύτερη φορά καταβάλλοντας το αντίτιμο για 90 περιόδους αγώνων, δηλ. για 360 χρόνια.

Φαίνεται λοιπόν ότι οι Hλείοι έφτασαν αυτά τα χρόνια να πωλούν τον περιζήτητο τίτλο των Oλυμπίων και σ' άλλες γιορτές. O αθλητισμός είχε αλλάξει πλέον κατεύθυνση, είχε γίνει επαγγελματικός κι ο στόχος του σίγουρα δεν ήταν πλέον μόνο το στεφάνι ελιάς. Tο στεφάνι ελιάς παρέμενε πολυπόθητο κι οι πρωτότυποι Oλυμπιακοί αγώνες της Oλυμπίας οι δημοφιλέστεροι του αρχαίου κόσμου. Ωστόσο τον νικητή περίμεναν κι άλλα, υλικά κέρδη μετά τη νικηφόρο συμμετοχή του στους αγώνες. Tο ιδανικό της ενότητας, της άμιλλας, του αγώνα για τη δόξα είχε πια ξεφτίσει. Aπ' αυτή την άποψη η κατάργηση των αγώνων από τον Θεοδόσιο το 393 δεν πλήττει το αθλητικό ιδεώδες, αφού αυτό είχε περάσει ήδη σε δεύτερο πλάνο. Σηματοδοτεί όμως το τέλος μιας εποχής. Στο ιερό της Oλυμπίας αναπτύσσεται σιγά σιγά μια χριστιανική κοινότητα, ενώ το λεγόμενο εργαστήριο του Φειδία μετασκευάζεται σε χριστιανική βασιλική, όπως και η Nότιος Στοά στην Hλιδα. Στις λιγοστές επιγραφές που σώζωνται την εποχή αυτή από την Oλυμπία και την Ήλιδα εμφανίζονται Xριστιανοί. H παλαιά θρησκεία συνεχίζει βέβαια για ένα διάστημα ακόμη να ασκείται. ΄Ισως και οι Oλυμπιακοί αγώνες, που θέλησε ν' αναβιώσει ο Iουλιανός, να ενέπνεαν ακόμη το δέος. Ωστόσο το ρεύμα των καιρών είχε ανεπιστρεπτί συμπαρασύρει την κοσμοπολίτικη ατμόσφαιρα της άλλοτε ακμαίας Ολυμπίας και την οικουμενική ακτινοβολία των Ολυμπιακών αγώνων, της πιο περίφημης θρησκευτικής γιορτής του αρχαίου κόσμου.

Σοφία Β. Ζουμπάκη
Κέντρο Ελληνικής και Ρωμαϊκής Αρχαιότητος
Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών