Η κατηγορία των άρθρων περιλαμβάνει επιλεγμένα άρθρα διαφόρων θεματολογικών ενοτήτων:

  • Ιστορικά άρθρα
  • Λαογραφικά άρθρα
 

Ο ¶γιος Νικόλαος Επιταλίου

Βορειοκεντρικά του Επιταλίου, σχεδόν κοντά στα όρια του σχεδίου πόλης και σε υψόμετρο 35,0 m περίπου, δεσπόζει ο Ενοριακός και ταυτόχρονα (άτυπα) Μητροπολιτικός ναός του Αγ. Νικολάου. Η προσπέλαση στον ¶γιο Νικόλαο γίνεται από τον κεντρικό δρόμο του Επιταλίου, μέσω των οδών Διαδόχου Κωνσταντίνου και Αγίου Αθανασίου. Η ωραιότερη και συνιστώμενη όμως διαδρομή είναι ο μήκους 85m πεζόδρομος του Αγ. Νικολάου με τα χαρακτηριστικά σκαλοπάτια. Από την πλατεία που περιβάλλει τον ναό, η θέα αποζημιώνει απόλυτα τον επισκέπτη. Το μάτι αγκαλιάζει το μεγαλύτερο μέρος της πόλης και όλο τον καταπράσινο κάμπο από τον Αλφειό μέχρι την περιοχή της αποξηραμένης λίμνης και την θάλασσα, σε ένα αρμονικό συνδυασμό. Ναός παλαιός, με μακροχρόνια ιστορία, υπολείπεται ελαφρά σε μέγεθος και μετά τους σεισμούς της δεκαετίας του '60 και σε επιβλητικότητα του νεότερου, επίσης Ενοριακού, ναού του Αγ. Χαραλάμπους. Ο ναός φέρει το όνομα του προστάτη των θαλασσινών Αγίου Νικολάου, του Μυροβλήτου, ενός από τους πλέον αγαπητούς Αγίους της Ορθοδοξίας. Του Αγίου που γεννήθηκε στα Πάταρα της Λυκίας γύρω στα 250 μ.Χ., εξελέγη Αρχιεπίσκοπος Μύρων, βασανίστηκε επί Διοκλητιανού, απεβίωσε το 330μ.Χ. και τα λείψανα του μεταφέρθηκαν στο Μπάρι της Ιταλίας το 1087 μ.Χ.

Η αρχιτεκτονική μορφή του Αγ. Νικολάου είναι απλή. Η κάτοψή του είναι ορθογωνική με μοναδικές προεξοχές την καμπύλη του Ιερού στην Ανατολική όψη και το μικρό ορθογώνιο που παλαιότερα αποτελούσε το κάτω τμήμα του αρχικού καμπαναριού στην κύρια (Δυτική) όψη. Ένας απλοποιημένος τύπος Βασιλικής, με φέροντες περιμετρικούς τοίχους πάχους 1,00 έως 1,20m, που στηρίζουν τα ζευκτά της τριγωνικής δίρριχτης στέγης με την επικάλυψη από κεραμίδια. Στους τοίχους με την μεγάλη διάσταση, υπάρχουν μέτριου μεγέθους ημικυκλικά παράθυρα, πέντε στον βόρειο και πέντε στον νότιο στον οποίο υπάρχει και ημικυκλική δευτερεύουσα πόρτα, που βλέπει στην τσιμεντοστρωμένη πλατεία του ναού καθώς και το πορτάκι του Ιερού. Ο βόρειος και ανατολικός ελεύθερος χώρος του Αγ.Νικολάου έχει επιστρωθεί με άσφαλτο και είναι προσπελάσιμος στα οχήματα. Σήμερα στην κύρια (δυτική) όψη του ναού υπάρχει η μετά τους σεισμούς δυσανάλογα μεγάλη κατασκευή του νέου καμπαναριού, μέγιστων διαστάσεων κάτοψης 6,50x4,00m, με δέκα υποστυλώματα από οπλισμένο σκυρόδεμα, που έχει αλλοιώσει σημαντικά την αρχική καλαίσθητη αρχιτεκτονική του ναού. Το εξωτερικό μήκος της πρόσοψης του ναού μαζί με το εναπομείναν χαμηλό τμήμα του αρχικού καμπαναριού είναι 13,70m, στην ανατολική όψη είναι 11,10m, ενώ το ολικό μήκος της μεγάλης διάστασης είναι 25,34m. Το καθαρό (εσωτερικό) πλάτος του ναού είναι 8,70m, το επίσης καθαρό μήκος μέχρι το τέμπλο 20,50m, ενώ το εσωτερικό ύψος από το λευκό μαρμάρινο δάπεδο μέχρι την οροφή φθάνει τα 6,55m. Στην περιοχή της κυρίας εισόδου στο εσωτερικό του ναού, έχει δημιουργηθεί μικρών διαστάσεων γυναικωνίτης, μορφής Π, με πλάτος που κυμαίναται από 2,80m στο κέντρο έως 1,95m στα πλάγια. Ο γυναικωνίτης στηρίζεται στην περιμετρική τοιχοποιία και σε δύο μικρά ανάλαφρα κυκλικά υποστυλώματα με λευκά κιονόκρανα μορφής λωτού, ενώ η προσπέλαση σε αυτόν γίνεται μέσω μικρής ξύλινης σκάλας. Η συνολική επιφάνεια του ναού με τους τοίχους εκτιμάται σε 307,00 m2, δηλ. κατά 50m2 περίπου μικρότερη από την αντίστοιχη του Αγ. Χαραλάμπους.

ΚΑΤΟΨΗ Ι.Ν. ΑΓΙΟΥ ΝΙΚΟΛΑΟΥ

Δεν έχει επισημανθεί μέχρι σήμερα η χρονολογία ανέγερσης του ναού. Η παλαιότερη αναφορά στον ναό είναι πιθανότατα εκείνη της Ενετικής απογραφής Grimani. Λίγα χρόνια πριν, το 1683, ένας τεράστιος στρατός 200.000 Τούρκων πολιόρκησε την Βιέννη για να νικηθεί τελικά από τον επικεφαλής των χριστιανών Σομπιέσκι. Η συρρίκνωση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας έχει πλέον αρχίσει, όπως και η κάθοδος των Ρώσων στα Βαλκάνια. Το 1686 οι Ενετοί επωφελούνται της ιστορικής συγκυρίας και επανέρχονται στην Πελοπόννησο με τον Μοροζίνη. Κατά την δεύτερη και μικρότερης χρονικής διάρκειας περίοδο Ενετοκρατίας της Πελοποννήσου (1685-1715 μ.Χ.) Γενικός Προβλεπτής του Μορέως (Proveditor) υπήρξε και ο Francesco Grimani. Από την απογραφή της εκκλησιαστικής περιουσίας που έκανε ο Grimani κατά τα έτη 1697-1700, έχομε σήμερα μια ολοκληρωμένη εικόνα των ναών της Πελοποννήσου και ιδιαίτερα της περιοχής μας (ΟΛΥΜΠΙΑΚΗ ΕΣΤΙΑ 2009, Κων/νου Ντόκου: «Η εν Πελοποννήσω, Εκκλησιαστική περιουσία κατά την περίοδο της Β’ Ενετοκρατίας»). Η αναφορά στον Αγ. Νικόλαο Αγουλινίτσας κατά την εν λόγω απογραφή γίνεται ως εξής: «...μέσα εις το χωρίον εκκλησία του Αγίου Νικολάου, την έκτισαν οι χριστιανοί και έχουν αφιερωμένα χωράφια βακελίων 20...». Τα αφιερωμένα στην εκκλησία χωράφια σημειώνονται σε τοποθεσίες όπως κάτω από το χαντάκι, στα σύνορα με την Βολάντζα, στην Λάκα και κάτω από το Παλαιοχώρι. Ονομασίες περιοχών της τότε Αγουληνίτζας (όπως αναφέρεται στην απογραφή) που σήμερα είναι δύσκολο αν όχι αδύνατο να επισημανθούν. Στην ίδια απογραφή γίνεται αναφορά και σε άλλες μικρότερες εκκλησίες του χωριού, όπως η Αγ. Παρασκευή (θέση Βρύση), ο Αγ. Ιωάννης (ομοίως θέση Βρύση), ο Αγ. Νικόλαος (θέση Παλαιοχώρι), ο Αγ. Γεώργιος (θέση Γυφτόκαστρο), ο Αγ. Δημήτριος (θέση η συκιά του Βαρκάρη), ο Αγ. Ηλίας (θέση Παλαιοχώρι). Το συμπέρασμα από την Απογραφή Grimani είναι ότι ο Αγ. Νικόλαος υπάρχει τουλάχιστον από το 1690 μ.Χ., αν ληφθεί υπόψη και ο χρόνος που χρειάστηκε για την ανέγερσή του.

Με το ΒΔ. της 9ης (21) Απριλίου 1835 επί βασιλείας Όθωνα συστήνεται ο Δήμος Βώλακος με έδρα την Αγουλινίτσα, που αριθμούσε τότε 1.015 κατοίκους και ήταν η δεύτερη σε πληθυσμό πόλη της Επαρχίας Ολυμπίας μετά την Ανδρίτσαινα. Στις 7-5-1873 ο Γεώργιος Α' υπέγραψε το Β.Δ "Διάγραμμα της Κωμοπόλεως Αγουλινίτσης" με το οποίο η πόλη μας απέκτησε σχέδιο πόλεως. Στην απογραφή που έγινε λίγα χρόνια αργότερα, το 1889, η Αγουλινίτσα έχει εξελιχθεί στον μεγαλύτερο οικισμό της Επαρχίας Ολυμπίας, γεγονός που εξηγεί γιατί απέκτησε τόσο νωρίς σχέδιο πόλης. Στο ρυμοτομικό σχέδιο του 1873 είναι αποτυπωμένος ο ναός του Αγ. Νικολάου, σχεδόν στην μορφή που υπάρχει και σήμερα δίχως φυσικά την μετασεισμική προσθήκη. Σημαντική διαφορά εντοπίζεται στην απουσία αποτύπωσης του καμπαναριού στο ανατολικό τμήμα της κυρίας όψης, γεγονός που πιθανότατα δεν πρέπει να οφείλεται σε λάθος. Η υπόθεση κατά συνέπεια να κατασκευάστηκε το καμπαναριό της εκκλησίας αργότερα προς τα τέλη του 19ου αρχές 20ου αιώνα θα εύρισκε αρκετούς υποστηρικτές. Όποτε όμως και να κατασκευάστηκε το αρχικό καμπαναριό στη ανατολική (δεξιά) πλευρά της κυρίας όψης, απετέλεσε ένα αισθητικό σύνολο με τον ναό, γεγονός που δεν κατάφερε η υπάρχουσα σήμερα μετασεισμική προσθήκη. Στο ίδιο σχέδιο, η σημερινή πολυγωνική πλατεία του ναού, φαίνεται από τον τρόπο που απεικονίζεται, να ήταν εκείνη την εποχή νεκροταφείο. Ακόμα και σήμερα στην Ανατολική όψη του ναού όπου και η προεξοχή του Ιερού, υπάρχουν δύο μνήματα, που το ένα ανήκει στον ιερέα Χαράλαμπο Κουφοσωτήρη (Παπά-Χαράλαμπο).

Το 1912, έτος Βαλκανικών Πολέμων, με την κατάργηση του Δήμου Βώλακος, δημιουργήθηκε η κοινότητα Αγουλινίτσας που το 1927 μετονομάστηκε σε κοινότητα Επιταλίου. Με τον νόμο "Ιωάννης Καποδίστριας" (2539/97) συστήθηκε εκ νέου ο Δήμος Βώλακος αποτελούμενος από τις κοινότητες Αγριδίου, Αλφειούσας, Ανεμοχωρίου και Επιταλίου.

Στην είσοδο του Αγ. Νικολάου ο επισκέπτης, ο πιστός, ο προσκυνητής διαβάζει: «ΩΣ ΦΟΒΕΡΟΣ Ο ΤΟΠΟΣ ΤΟΥΤΟΣ, ΟΥΚ ΕΣΤΙ ΤΟΥΤΟ, ΑΛΛ Η ΟΙΚΟΣ ΘΕΟΥ ΚΑΙ ΑΥΤΗ Η ΠΥΛΗ ΤΟΥ ΟΥΡΑΝΟΥ». Με την είσοδο στον ναό, η κυρίαρχη εντύπωση είναι το χρώμα, μια πανδαισία χρώματος σε άψογο συνδυασμό. Πάνω το μπλε του έναστρου ουρανού στην επίπεδη οροφή με αγιογραφίες στα καμπύλα προς τους τοίχους άκρα της και με πλούσιο ενδιάμεσο διάκοσμο. Εμπρός το έντεχνο θαυμάσιο τέμπλο μαγνητίζει το βλέμμα. Στην Ωραία Πύλη με το σκαλιστό χρυσοποίκιλτο πορτάκι ο Μέγας Αρχιερεύς, δεξιά ο Χριστός και αριστερά η Παναγία με το Θείο Βρέφος και πλήθος εικόνων, σκαλιστών κιόνων, γιρλαντών κλπ. στην αρμονία της συνύπαρξης του λευκού και χρυσού χρώματος. Το άπλετο φυσικό φως των παραθύρων, συμπληρώνει η πολυτέλεια των πολυελαίων οροφής με τα απαστράπτοντα κρυσταλλάκια. Για την καλλιτεχνική αξία και την παλαιότητα του μεγάλου αριθμού εικόνων του ναού, έχει γίνει ήδη εκτενής αναφορά σε προηγούμενα φύλλα των Ε.Ν. από τους Χρυσοβαλάντη Δημητρόπουλο και Βάσο Πουλόπουλο. Τα σκαλιστά ξύλινα στασίδια και καθίσματα, ο περίτεχνος άμβωνας και ο διακοσμημένος γυναικωνίτης που στηρίζεται εσωτερικά στις κυκλικές κομψές κολόνες, οι τοιχογραφίες και ο πλούσιος διάκοσμος των τοίχων και το πλήθος των χρωματιστών μοτίβων, συμπληρώνουν την αισθητική του ναού.

Πολλοί οι ιερείς του ναού, χάνονται στο βάθος χρόνου. Από τις αρχές του προηγούμενου αιώνα ο παπά-Χαράλαμπος και στην συνέχεια ο παπά-Αντρέας, ιερείς του ναού για μεγάλο διάστημα, υπηρέτησαν με τον καλύτερο τρόπο το ιστορικό ιερό κτίριο. Από το 1984 έως σήμερα η φροντίδα του ναού έχει περάσει στον παπά-Γιώργη που συνεχίζει να τον διατηρεί σε άριστη κατάσταση, για να μπορούν να βρουν σε αυτόν την γαλήνη της ψυχής η παρούσα και οι επόμενες γενιές.

[Στον παπά-Γιώργη οφείλω ευχαριστίες για την ευγενική βοήθειά του στην υλοποίηση του παρόντος].

Σταύρος Φωτόπουλος