Η κατηγορία των άρθρων περιλαμβάνει επιλεγμένα άρθρα διαφόρων θεματολογικών ενοτήτων:

  • Ιστορικά άρθρα
  • Λαογραφικά άρθρα
 

Ρίζες, ριζώματα και ξεριζώματα 1

Με τις πυρκαγιές του περασμένου Αυγούστου στην Πελοπόννησο, βγήκαν στην επικαιρότητα, από τη λησμονιά και τις πρασινάδες, ένα σωρό άγνωστα χωριά που η ύπαρξή τους δεν είχε ποτέ απασχολήσει την ανθρωπότητα. Ας μιλήσουμε με ψυχραιμία τώρα που κατακάθισαν οι στάχτες. Παλιά και νέα ονόματα της ελληνικής υπαίθρου, παραποιημένα από τους ρεπόρτερς της tv, άγνωστα στους πρώην χωρικούς της διασποράς, ξεχασμένα και από τους ίδιους τους χωριάτες, ψάχνουν να βρουν το συναξαριστή τους. Υπάρχει η καταγραφή του γυμνασιάρχη Τ. Γριτσόπουλου με τους οικισμούς του Μοριά. Υπάρχει ο εξαντλητικός κατάλογος του Τάκη Λιθοξόου. Για τα σλάβικα τοπωνύμια της Ηλείας έχει γράψει και ο Α. Μπούτσικας. Συστηματική είναι η δουλειά του Γ. Α. Πίκουλα «Λεξικό των οικισμών της Πελοποννήσου» (έκδοση του ιδρύματος Στ. Νιάρχος) καταγράφοντας περί τους 4.500 οικισμούς. Πρόκειται για ονόματα φράγκικα, τούρκικα, σλάβικα, αρβανίτικα, παρεφθαρμένα αρχαία ή χονδροειδή ελληνικά, με τη δική τους πολιτισμική αύρα και ιστορικούς συνειρμούς. Είναι αλήθεια, μερικά κλωτσάνε στο σημερινό γλωσσικό μας αισθητήριο: Γαϊδουριάρη, Κωλοσούρτης, Βοϊδοκοιλιά, Αράπηδες, Βλάκα (Χρυσοχώρι Μεσσηνίας), Μουσταφά Εφένδη (οικισμός Λεκάνη Αχαΐας). Είναι και η περίπτωση του λογοτέχνη Όμηρου Πέλλα από ένα χωριό της Τριφυλλίας με το απίστευτο όνομα «Καημένη Γυναίκα» (σημερινός Πρόδρομος) που πέθανε στην «Ξεχασμένη» Σκύδρας! Έτσι ξετυλίγεται το αγύριστο ποτάμι των παραδοσιακών ονομάτων. Τίποτα δεν είναι άδειο. Όλα έχουν τη σημασία τους, προσθέτοντας μιάν ακόμη στρώση στο παλίμψηστο της ιστορίας. Μετονομασίες έγιναν και πρόσφατα, αλλά δεν είναι όλες οι επιλογές πετυχημένες. Το φτειαχτό είναι άνοστο: Αρτέμιδα (sic), Καλλίκωμο, Ωραία, Κρυσταλλόβρυση, Δροσοπηγή κλπ. Ασφαλώς υπάρχουν ωραιότατα αρχαία ελληνικά τοπωνύμια που σωστά ξαναπήραν τη θέση τους: Λέπρεο, Σαμικό, Θεισόα, Κοτύλιο, Φιγαλεία. Αντιγράφοντας παλαιότερες επιλογές του Αλεξάνδρου Ραγκαβή, ο νόμος του «Καποδίστρια» το παραξήλωσε στην προγονοπληξία. Από τους αρχαίους περιηγητές επιστρατεύτηκαν άγνωστες και δύσχρηστες λέξεις (πχ Ιαρδανος, Βωλακας, Λασιωνας, Λαρισσος). Καλά-καλά δεν ξέρουμε πού τονίζονται. Επίσης τα ονόματα των χωριών έχασαν την αυτόνομη λειτουργία τους. Η Βωλάντζα, δεν είναι πλέον Βωλάντζα, ένα χωριό διάσημο για τα βασταγούρια του, ούτε καν Αλφειούσα, αλλά «δημοτικό διαμέρισμα Αλφειούσας»! Η λέξη Επιτάλιον είναι ωραία και στρογγυλή λέξη, αισθητικά χτυπάει καλλίτερα, αλλά είναι πολύ αργά να συναγωνιστεί την αίγλη της Αγουλινίτσας (ειδικά με αυγουστιάτικο φωτισμό ρεμβάζοντας στον κάμπο).

Οι μετονομασίες είχαν σκοπό να απαλλάξουν την ελληνική ύπαιθρο από τυχόν υπολείματα παλαιών κατακτητών και να αποστομωθούν οι επικριτές της φυλετικής μας καθαρότητας (Φαλμεράϊερ κλπ). Για τον «εξελληνισμό της Ελλάδος» (όρος της εφημερίδας Εστία) συγκροτήθηκε (1910-1920) η «Επιτροπεία τοπωνυμιών της Ελλάδος» με γνωστά ονόματα της εποχής. Αναφέρονται δύο διαμετρικά αντίθετες απόψεις. Πρώτα του Στ. Κυριακίδη2 υπέρμαχου της αλλαγής των παλαιών τοπωνυμίων «... επειδή μολύνουν το πρόσωπον της ωραίας ελληνικής πατρίδος μας, και επειδή ακόμη, πράγμα που είναι σπουδαιότερον, χρησιμεύουν πολλάκις ως επιχειρήματα στους εχθρούς του έθνους και της φυλής μας δια να διεκδικούν τας χώρας μας, καλόν είναι σιγά-σιγά να αποσβεσθούν, να λείψουν. Είναι δε αυτά τα ίχνη τα διάφορα τούρκικα και σλάβικα ονόματα των χωριών. Η ελληνική γλώσσα έχει την δύναμιν να πλάσει ωραιότατα ονόματα, με τα οποία να στολίσει τον χάρτη της ελληνικής μας πατρίδος....». Τέτοιου είδους μεγαλοστομίες είχαν πέραση τότε, αλλά ξαφνιάζει μιά ψύχραιμη γνώμη που διατυπώθηκε λίγο νωρίτερα (1896) από τον Α. Μηλιαράκη3: «πάσα αντικατάστασις των σημερινών ονομάτων δι’ αρχαίων και πάσα μεταβολή έτι της ρίζης ή των καταλήξεων αυτών, επιχειρουμένη υπό των γεωγραφούντων ή υπό των διοικητικών αρχών άνευ μελέτης, ισοδυναμεί προς καταστροφήν ζωντανών μνημείων της ελληνικής ιστορίας και γλώσσας». Την άποψη αυτή ασπάζεται και ο γερμανός φιλόλογος και μεταφραστής Gerhard Blmelein σε άρθρο του στην «Καθημερινή» (Σεπτ. 2005). Ο Blmelein ήθελε να ξαναπάει στο χωριό Μέρμπακας Αργολίδος, όπου το 1974 είχε επισκεφθεί την εκεί βυζαντινή εκκλησία. Αλλά τη δεύτερη φορά δυσκολεύτηκε, γιατί στον καινούργιο χάρτη το χωριό ήταν με το όνομα Αγία Τριάδα. Όπως εξηγεί, το όνομα Μέρμπακας δεν είναι τούρκικο, αλλά προέρχεται από τον Λατίνο επίσκοπο Wilhelm von Meerbeke, που είχε εγκατασταθεί στην Κόρινθο επί Φραγκοκρατίας. Κάποια ονόματα με «δυνατό χαρτί» είχαν καλλίτερη τύχη: Κιλελέρ και Αλλαγή (Οιχαλίας), ενώ για του Τουρκολέκα εμεσολάβησε ο ίδιος ο Νικηταράς. Του Λαδικού, το σιγανό ποτάμι, έκανε διπλή ζωή με το φράγκικο όνομα Καλβόνι! Τέλος η διάσημη Κωλοπετινίτσα, που έγινε σταρ του ελληνικού κινηματογράφου, τώρα πια ασήμαντη και ξεχασμένη, σε ποιό άραγε δημοτικό διαμέρισμα φυτοζωεί;

Ας μην ωραιοποιούμε το παρελθόν. Το παρελθόν ανήκει εκεί που βρίσκεται. Η κάθε εποχή φτειάχνει τους δικούς της μύθους. Τα παλιά ονόματα μαρτυρούν ότι κάποτε εδώ έζησαν άλλοι άνθρωποι. Οι μεγάλες και βίαιες ανθρωπολογικές ανακατατάξεις που σημειώθηκαν μετά τη διάλυση της οθωμανικής αυτοκρατορίας, επέφεραν αμετάκλητες αλλαγές και στα τοπωνύμια. Αυτή η διαπίστωση απώλειας της ιστορικής Μνήμης θα μας έρθει από 'κει που δεν το περιμένουμε: «Δυστυχώς, τις ελληνικές ονομασίες δεν τις αφήσαμε. Πως ήταν δυνατόν να υπάρχουν στην Τουρκία περιοχές με ελληνικές ονομασίες! Ποιός ξέρει πόσοι στραβοκέφαλοι σαν τους δικούς μας να υπάρχουν και στην Ελλάδα....».4 Για την τοπική μικρο-γεωγραφία το θέμα έχει και μιά άλλη πλευρά. Στη χαμένη «πολιτισμική βιοποικιλία» των ονομάτων, προστέθηκε μια τεράστια οικολογική καταστροφή. Η επαρχία Ολυμπίας έγινε αγνώριστη. Χωρίς ονόματα και οδηγά σημεία, δεν έχεις που να πιαστείς.

Η Σμέρνα (το καραούλι της Ηλείας) και του Γκραίκα (δεσποτάτο Κωστάρα Μανώλη) είναι φτωχά χωριά και δεν έχουν δεύτερο όνομα ν' αλλάζουν. Την απόσταση ανάμεσα στα δύο αυτά χωριά, την έχω περπατήσει αμέτρητες φορές. Δυόμισυ ώρες πάει-κιέλα πεζοπορία στο βουνό σαν τους γυρολόγους, με τα σύνεργα της δουλειάς στον ώμο! Πρωϊνή διαδρομή στο λόγγο την άνοιξη, την κάθε εποχή. Το χειμώνα όλο κούμαρα, κοτσύφια και εσωτερικές σκέψεις. Τώρα, ούτε πουλί πετούμενο. Οι κατάφυτες κοιλάδες της Αρήνης και της Σκυλλουντίας (όπου είχαν ενδιαίτημα οι νύμφες του δάσους) αγνώριστες, σαν καψαλισμένη μπάλιζα. Τα ορεινά χωριά, οικισμοί γερόντων, εβγήκαν στην επαιτεία, για να αληθέψει η αγωνία του ποιητή «πεθαίνω σαν χώρα»5. Η ξακουστή πηγή του Αράπη που τα κρυστάλλινα νερά της γκρεμίζονταν στο γκρεμό, ξεράθηκε. Πάρα-πάνου, στην κορφή του Λαπίθα, ο θεόρατος παντεπόπτης πεύκος, ένας ζεματισμένος βρικόλακας. Ο αέρας του βουνού που άλλοτε τραγούδαγε στα κλαδιά του, ψυχορραγεί και βογγάει. (Που είναι οι λέξεις; Σε ποιά λεξικά είναι κρυμένες να βγουν και να μιλήσουν;). Μας έμειναν ενθύμιο τα διπλά ονόματα. Ο κατάλογος που ακολουθεί ας είναι ελάχιστη προσφορά μνήμης.

 

ΑγουλινίτσαΕπιτάλιο
¶λβαιναΜίνθη
ΑλβάνιτσαΣταυροδρόμι
Αλή Τσελεπή¶νω Σαμικό
ΒερβινήΚρυόβρυση
ΒερβίτσαΤρόπαια
ΒρετεμπούγαΔόξα
ΒύλιζαΠεύκαι
ΒωλάντζαΑλφειούσα
ΓάρδιτσαΠεριβόλια
Γενή ΤζαμίΩραία
ΓιάρμεναΦολόη
ΓκορτσιάΛιναριά
ΓλάτσαΑνήλιο
ΓολέμηΡοδινά
ΔερβίτσαΠετράλωνα
ΔίβρηΛαμπεία
ΔραγουμάνουΚοτύλιο
ΖάχαΚαλλιθέα
ΖούρτσαΝέα Φιγαλεία
Ιμάμ ΤσαούσηΚέντρο
ΚαλβόνιΛαδικού
ΚαλολετσήΝεράϊδα
ΚέρτιζαΑγία Κυριακή
ΚουκουβίτσαΚορυφή
ΚούκουραΣαλμώνη
ΚούλουγληΟινόη
Κουμουθρέκα¶ρτεμις
ΚρεκούκιΠελόπιο
ΛάβδαΘεισόα
ΛιασίνοβαΠροσήλιο
ΛυκούρεσιΒασιλάκι
ΜάζιΣκυλλουντία
ΜαλαπάσιΕλαιών
ΜηλιέςΒουλιαγμένη
ΜιράκαΑρχαία Πίσσα
ΜοστενίτσαΟρεινή
ΜούντριζαΓρύλλος
ΜοφκίτσαΤαξιάρχες
ΜπαλίΑγία ¶ννα
ΜπαράκουΜάκιστος
ΜπαρμπόταΑμυγδαλή
ΜπάρτζεληΜυρώνια
ΜπάρτζιΔαφνούλα
ΜπάσταΚρυονέρι
ΜπέλεσιΤριποταμιά
ΜπεντένιΠεύκη
ΜπεχρούΑκροποταμιά
ΜπισκίνιΣχίνοι
ΜπιτζιμπάρδιΤρυπητή
ΜπούζιΕλαία
ΜπουσουλούμπεηΛευκοχώρι
ΜπουχιώτηΑυγείο
ΜπρούμαΗράκλεια
ΜπρουμάζιΔιάσελλα
ΝεοχώριΡοδιά
ΝιβίτσαΛιβαδάκι
ΝτάμιζαΔάφνη
ΝτάρντιζαΑχλαδινή
ΝτελίμπαλιΕφύρα
ΠαύλιτσαΦιγαλεία
ΠορετζούΑγράμπελη
ΡετεντούΧειμαδιό
ΡήσοβοΚρουνοί
ΡογκοζόΑλιφείρα
ΡώμεσιΑμπελών
ΣαμπάναγαΜαύρα
ΣαρακίνιΠαλαιόκαστρο
ΣάρεναΚαλίδονα
Σελήμ ΤσαούσηΠαλαιοχώρι
ΣκλίβαΜηλέα
ΣμαρλίναΣτόμιο
ΣουλεημάναγαΜυρσίνη
ΣτραβοκέφαλοΚλαδέος
ΣτροβίτσιΛέπρεο
ΤάταρηΑνθώνας
ΤζελέχοβαΑμυδγαλιές
ΤζόγιαΠράσινο
ΤζοβαρτζήΑρήνη
ΤόγιαΠλουτοχώρι
ΤρύπεςΧρυσοχώρι

 

 


1 από μιά φράση του Τ. Σινόπουλου / Νυχτολόγιο

2Η φράση αυτή απηχεί την επικρατούσα άποψη της εποχής, αλλά αδικεί τον Κυριακίδη. Ο Στίλπων Κυριακίδης (1887-1964) από την Κομοτηνή, υπήρξε σημαντικός λαογράφος, ιστορικός και γερός φιλόλογος, με σημαντικό συγγραφικό έργο. Ήταν καθηγητής στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Συνέχισε και διεύρυνε το έργο του Νικολάου Γ. Πολίτου.

3Αντώνιος Μηλιαράκης (1841-1905) καθηγητής γεωγραφίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.

4 Αζίζ Νεσίμ, Αναμνήσεις

5 ομώνυμο αφήγημα του Δ. Δημητριάδη


 

Βάσος Πουλόπουλος