Η κατηγορία των άρθρων περιλαμβάνει επιλεγμένα άρθρα διαφόρων θεματολογικών ενοτήτων:

  • Ιστορικά άρθρα
  • Λαογραφικά άρθρα
 

Απογραφή Αγουλινίτσης AD 1698

Βρισκόμαστε στην Αγουλινίτσα του 1698. ¶γρια χαράματα, και τα κοκόρια έχουν ξεσηκώσει το χωριό στο πόδι. Δειλά νυχτοπούλια φτεροκοπούν στα χαλάσματα, γαυγίσματα ακροβολισμένων σκύλων και κάπου-κάπου ένας γάϊδαρος δοκιμάζοντας την τρουμπέτα του. Όσοι κοιμούνται αυτή την ώρα, τυλιγμένοι στα ψαθιά και στις βελέντζες, από που να αντλήσουν αναμνήσεις για να γλυκάνουν τον ύπνο τους; Ζούμε τη Βενετοκρατία στο Μοριά (1689-1715). Πατριάρχης στην Πόλη είναι ο Καλλίνικος β΄, Σουλτάνος ο Μουσταφάς β΄ και Πάπας ο Κλήμης ο 24ος. Ο ναύαρχος Φρανζίσκο Μοροζίνι πέρασε από την Αγουλινίτσα με τη φλοτίλα του, πηγαίνοντας από την Πύλο στην Πάτρα, όπου μπήκε θριαμβευτής το 1686 και μετέτρεψε το μεγαλύτερο τζαμί σε καθολικό ναό του αγίου Ανδρέα. Η Πάτρα τότε είχε 1.615 ανθρώπους και 1.452 άλογα. Η πολιορκία και άλωση της Αθήνας έγινε τον άλλο χρόνο. Είχανε πάει Αθηναίοι προεστοί με τον μητροπολίτη Ιάκωβο και του έδωσαν 9.000 ρεάλια, ως φόρου υποτελείς, με την παράκληση να τους ελευθερώσει από τους Τούρκους. Η Αθήνα ζήτημα αν είχε 10.000 ψυχές. Οι Τούρκοι γκρέμισαν το ναό της Αθηνάς Νίκης για να στήσουν πυροβολαρχία. Στον Παρθενώνα είχαν μπαρουταποθήκη! Εκεί έπεσε η οβίδα και έκανε τη μεγάλη ζημιά στο ναό. «Τυχερή βολή» την ονόμασε ο Μοροζίνι. Για το κατώρθωμά του έγινε δόγης της «Γαληνοτάτης δημοκρατίας»...

Αν ο 15ος αιώνας έμεινε στην ιστορία για την άλωση της Πόλης (1453) και ο 16ος για τη ναυμαχία της Ναυπάκτου (1572), ο 17ος σημαδεύτηκε με τη μάχη της Βιέννης, που λίγο έλειψε να πέσει στα χέρια των Τούρκων, έχοντας φτάσει μέχρι τις παρυφές της πόλης (1682). Στην Ευρώπη βασιλεύει απόλυτη μοναρχία. Στην Αγγλία η «ένδοξη επανάσταση» του Κρόμγουελ θεσπίζει το κοινοβούλιο. Ο Πέτρος ο Μέγας αυτο-ανακηρύσσεται τσάρος πασών των Ρωσσιών και Γραικίας, γιατί ήθελε να «βρέξει τα πόδια του στην ¶σπρη Θάλασσα»! Από τότε και το χιλιοτραγουδισμένο στιχάκι, που ζέσταινε τις καρδιές των υπόδουλων ελλήνων και γέμιζε τις δικές μας με ανεξήγητη νοσταλγία, όταν το λέγαμε μαθητές:

Ακόμα τούτην άνοιξη

ραγιάδες, ραγιάδες,

τούτο το καλοκαίρι

καημένη Ρούμελη.

Ώσπου νάρθει ο Μόσκοβος

ραγιάδες, ραγιάδες,

να φέρει το σεφέρι,

Μοριά και Ρούμελη.

Στις τέχνες κυρίαρχο στυλ είναι το Μπαρόκ και στην Τοσκάνη κατασκευάζουν το πρώτο πιάνο. Δειλά-δειλά ανατέλει η μοντέρνα εποχή και η επιστημονική επανάσταση. Υπάρχει μεγάλη άνθιση στις επιστήμες. Το 1687 ο Νιούτον (Νεύτων) εκδίδει το μνημειώδες έργο του «Philosophia Naturalis Principia Mathematica». Ο Γαλιλαίος κάνει τις πρώτες αστρονομικές παρατηρήσεις με τηλεσκόπιο και επαναδιατυπώνει την ξεχασμένη θεωρία του Αναξαγόρα του Σάμιου (3ος πΧ) για το ηλιακό σύστημα. Μιά πλειάδα λαμπρών ονομάτων αναδεικνύεται σε τέχνες και επιστήμες: Λάϊμπνιτζ, Καρτέσιος, Λοκ, Πασκάλ, Κέπλερ, Ρέμπραντ, Μίλτον, Σπινόζα, Ρούμπενς, Τορικέλλι, Βερμήερ, Μολιέρος, Ρακίνας, οι δύο βενετσιάνοι μαέστροι Βιβάλντι και Αλμπινόνι και άλλοι πολλοί. Αλλά τα πρακτικά οφέλη της προόδου έρχονται με μεγάλη καθυστέρηση, ώστε οι συνθήκες διαβίωσης το 17ο αιώνα δεν διέφεραν και πολύ από το Μεσαίωνα.

Η Ενετική Γερουσία όρισε τρεις κυβερνήτες για το βασίλειο του Μορέως (Regno della Morea), τους Τζιρόλαμο Ρενιέρι, Δομένικο Γκρίττι και Μαρίνο Μικιέλι. Το βασίλειο χωρίστηκε σε τέσσερις περιφέρειες. Οι βενετσιάνοι επιδόθηκαν με ζήλο στην ανασυγκρότηση του Μοριά, σαν αντιστάθμισμα για την απώλεια της Κρήτης. Μεγάλη σημασία έδωσαν στα φρούρια του Παλαμηδιού, της Μεθώνης, Κορώνης κα. Για την άμυνα της Πελοποννήσου ο δραστήριος αξιωματούχος Γκριμάνι σχεδίαζε ένα δίκτυο παράκτιων φρουρίων που θα επικοινωνούσαν μεταξύ τους με «μάσκουλα» (κανόνια). Αυτό θα απέτρεπε τους πειρατές, θα διευκόλυνε το εμπόριο και τον υγειονομικό έλεγχο των ταξιδιωτών και θα άφηνε τον κόσμο απερίσπαστο στις δουλειές του. Ένα τέτοιο πόστο υπήρχε μέχρι πρόσφατα στον Καϊάφα (προτού γίνει δημόσιος σκατών). Προσκάλεσαν χιλιάδες έλληνες από τα νησιά, την Εύβοια, τη Ρούμελη, την Αττική και τους έδωσαν εγκαταλειμμένες εκτάσεις. Ευνόησαν τα αμπέλια, τις ελιές και άλλες μόνιμες καλλιέργειες. Ο προνοητής Γκριμάνι παραπονείται, γιατί οι έλληνες προτιμούσαν το σιτάρι, το καλαμπόκι κλπ που τους απέδιδαν γρήγορο εισόδημα. Οι βεντσιάνοι δεν έφεραν καινούργιες καλλιεργητικές μεθόδους. Για την αύξηση της παραγωγής στηρίχτηκαν σε περισσότερα εργατικά χέρια. Μεγάλες εκτάσεις είχαν δεσμευθεί για να έχουν ζωοτροφές τα άλογα των δραγόνων. Η υλοτομία έγινε με σύστημα. Η ναυπηγική είχε προτεραιότητα. Ο Πουκβιλ (1805) είδε κορδέλα (ξυλουργείο) στην Πέρα-Μεριά. Από την Ηλεία έστελναν ξύλα στη Ζάκυνθο για σταφιδοκιβώτια. Εμπόριο καυσόξυλων δε γινόταν λόγω ελλείψεως δρόμων. Στα χωριά έκαιγαν σβουνιά. Το δάσος της Στροφυλιάς άρχιζε από τον Καϊάφα και συνεχιζόταν μονοκόματο πέραν του Αλφειού, μέχρι τον ¶ραξο. Για το κάστρο της Μεθώνης, έφεραν ξυλεία από τον Καϊάφα μέσω θαλάσσης. Στο Κατάκωλο το δάσος με καρυδιές, είχε μήκος 9 βενετσιάνικα μίλια και πλάτος 2 μίλια. Από τα δάση αυτά μόνο λίγα ψωραλέα δέντρα σώζονται σήμερα γύρω από τη μονή Σκαφιδιάς, στο βουνό του Κατακώλου και στο Κοτύχι. (Μόνο θλίψη θα μας φέρει συνεχίζοντας να μιλάμε για δάση στην Ηλεία). Αλλά δεν ήσαν όλα μέλι-γάλα. Η έκφραση «ο Θεός να σε φυλάει από βενετσιάνικη δίκη και τούρκικο σπάθι», τα λέει όλα. Οι βενετσιάνοι έμποροι είχαν αποκλειστικό μονοπώλιο στις συναλλαγές (μη χάσει η Βενετιά βελόνι...). Αντίθετα το εμπόριο ήταν σχετικά ελεύθερο επί Οθωμανών. Ο Πήτερ Τόπιν υπολογίζει σε 536.528 ρεάλια το εισόδημα του Μοριά κατά το έτος 1713-14. Ιησουίτες και καπουτσίνοι καλόγεροι επιδόθηκαν στον προσηλυτισμό, με πενιχρά πάντως αποτελέσματα. Ο απόηχος αυτής της ιστορίας έφτασε ως τις μέρες του Αλεξάνδρου Παπαδιαμάντη. Στο «Ρωμέϊκο Πάσχα» μιλάει για το κάζο που έπαθαν οι Βενετοί, όταν ετόλμησαν να ιδρύσουν δικό τους θυσιαστήριο μέσα στον ορθόδοξο ναό του αγίου Σπυρίδωνα στην Κέρκυρα (il santo Spyridon ha fatto quest caso), οπότε, εμφανισθείς ο άγιος, ματαίωσε τα σχέδιά τους! Οι Βενετσιάνοι στις γαλέρες είχαν και έλληνες κωπηλάτες, αιχμαλώτους από τα νησιά. Τους έλληνες γενικά τους άφηναν απροστάτευτους απέναντι στους Τούρκους. Οι δικοί μας απογοητευμένοι έστρεψαν τις ελπίδες τους στο «ξανθό γένος», ώσπου τελικά η επάνοδος των Τούρκων (1715) συνοδεύτηκε από άγριες σφαγές. Όμως τα βενετσιάνικα αρχεία, περιέχουν έναν ανεκτίμητο πλούτο ιστορικών πληροφοριών και αυτή είναι η μεγαλύτερη προσφορά τους στην πατρίδα μας. Με μεθοδικότητα κατέγραψαν τα πάντα: ανθρώπους, σπίτια, μοναστήρια, χωριά, κτήματα κλπ. Πολλοί αριθμοί έχουν αμφισβητηθεί, αλλά παραμένουν αρκετά ενδεικτικοί.

Στην Ελλάδα, χωρίς καμιά πρόσφατη ανάμνηση ελευθερίας ή αξιοπρέπειας, απλώνεται απελπιστική δυστυχία. Ο πληθυσμός ολόκληρης της Πελοποννήσου, με το ζόρι φτάνει τις 200.000. Στον αιώνα αυτόν, εκτός από τους πολέμους, ξέσπασαν μεγάλες επιδημίες και πείνα. Η πανούκλα καθάρισε το 30 έως 60% του πληθυσμού της Ευρώπης. Η πείνα στη Γαλλία το 1693 (επί Λουδοβίκου XIV) εσάρωσε 2 εκατομμύρια ανθρώπους και στη Φιλανδία το 1/3 του πληθυσμού. Η πανούκλα ήταν ενδημική στην Πελοπόννησο επί τρεις αιώνες, ήδη από την εποχή του «Μαύρου θανάτου». Λοιμός είχε αποδεκατίσει και το στρατό του Μοροζίνι όταν πολιορκούσε την Αθήνα, όπως και στο Ναύπλιο, τον ίδιο καιρό, ένα γαλλικό πλοίο έφερε πανούκλα. Για καμπινέδες και τρεχούμενο νερό ούτε λόγος. Ο μέσος όρος ζωής ήταν 40-45 χρόνια. Ο Τζιάκομο Κόρνερ (1691), αναφέρεται στους ντόπιους, εξαντλημένους από τις αρρώστιες, την υδροπικία, την κακή θρέψη και τη σκληρή δουλειά. Στα ταξίδια τους οι ξένοι τους είχαν για βαστάζους. Ο Ληκ περνώντας από την Αγουλινίτσα το 1804, κάνει λόγο για «βοϊδοπανούκλα» (στα ελληνικά). Οι χωριάτες εδήλωναν λιγότερα αγόρια για να γλυτώσουν τη στρατολόγηση πεζών και ιπποκόμων, κάτι που μόνο περιστασιακά έκαναν οι βενετσιάνοι. Επίσης εδήλωναν λιγότερη περιουσία για να αποφύγουν το φόρο. Αυτά τα είχε καταλάβει ο Γκριμάνι και τα απέδιδε σε «επίμονη δεισιδαιμονία».

Θέλοντας να μιλήσω για την Αγουλινίτσα αναφέρθηκα σε ένα σωρό πράγματα, κοινά για όλους τους ανθρώπους που έζησαν στο Μοριά εκείνα τα χρόνια. Μένει η τελευταία παράγραφος για να ξεφύγω από τον κλοιό της ιστορίας. Η απογραφή (βλέπε πίνακα) δίνει στεγνά τις παραγωγικές δυνατότητες (κάμπος, λίμνη, βοσκότοποι κλπ), αλλά την εικόνα του χωριού πρέπει να την πλάσουμε μόνοι μας. Δε λέει αν υπήρχε σκουόλα, καφετέρια, νοδάρος, καραντίνα, σπετσιέρης, ντουάνα (τελωνείο), μακελαρία (χασάπικο), διβάρι (vivarium), καζάρμα (αστυνομία), ντοτόρος, εμπόριο κλπ, και πώς ήταν οργανωμένη η κοινωνική ζωή. Υπήρχαν γυναίκες να ξεματιάσουν, να κάνουν το λαιμό και να σταυρώσουν τη ρουσούμπελη, και μερακλήδες μπαρμπέρηδες με βδέλες στις γυάλες για αφαιμάξεις; Τα μεσάνυχτα ο αράπης έβγαζε τις λίρες του να βοσκήσουν στο ρέμα; Υπήρχαν ιππότες έτοιμοι να διασταυρώσουν τα ξίφη τους στο πεδίο της τιμής για κάποια δεσποσύνη και εδιάβαζαν τον «Ερωτόκριτο», που είχε κιόλας τυπωθεί στη Βενετιά και είχε σπάσει όλα τα ταμεία; Δε μας εκπλήσσει ότι στα 1698 η Αγουλινίτσα διέθετε μόνο 44 οικογένειες (περίπου 4,17 μέλη ανά οικογένεια), παρότι η λίμνη τούς εξασφάλιζε καλή τροφή όλο το χρόνο. Το χωριό θα ήταν αποτραβηγμένο στα ψηλώματα. Εκτός από τις επιδημίες, τους σεισμούς, τις επιδρομές αλλοφύλων και βαρβάρων, υπήρχε και η μάστιγα των πειρατών. Μπαρμπαρέσοι και Καταλανοί κουρσάροι, ήσαν διαβόητοι έμποροι σκλάβων. Μιά τέτοια ιστορία αφηγείται ο Παπαδιαμάντης στο «Φτωχό άγιο». Ο κόσμος για να γλυτώσουν «έπαιρναν τα όρη». Αλλά και τα κορίτσια έπρεπε να κρύβωνται, αν τύχαινε να περάσει κανένα λεφούσι με φανφαρόνους αμορόζους στρατιώτες, οπλισμένους με αρκεβούζια. Εξ άλλου φαίνεται πως ο αη-Γιώργης, σε ωραία και εξέχουσα τοποθεσία, κατέχει τα πρεσβεία μεταξύ των εκκλησιών του χωριού. Ευχάριστα λοιπόν τα νέα για τον ιδάλγο ανακαινιστή του ναού Διονυσάκη Κάσσαρη. Στη χάρη του, οι αγουλινιτσαίοι θα άπλωναν πολύχρωμες υφαντές κουβέρτες κάτω από τα πλατάνια, θα έφερναν τσιγαρίδες και κρασί σε γουρουνίσια φλασκιά και θα έστηναν γλέντι τρικούβερτο, ξεχνώντας για λίγο τη σκληρή ζωή τους, όπως προτρέπει το τραγούδι:

Για φάτε, πιέτε, βρε παιδιά, χαρείτε να χαρούμε

τούτον το χρόνο τον καλό, τον άλλο ποιός τον ξέρει,

γιά ζούμε γιά πεθαίνουμε, γιά σ' άλλον κόσμο πάμε.

Αφήνω τα πραγματολογικά σχόλια της απογραφής (και είναι πολλά) για άλλο δημοσίευμα. Επισημαίνω μόνο, πόση ιστορία κρύβεται σ' αυτά τα παλιομοδίτικα ονόματα (Μάζι, Σκληρού, Ρόβια κλπ) που σήμερα περιφρονούμε. Θαυμάζουμε τέλος, ότι Γκούμας είναι το παλιότερο ιστορημένο όνομα στο δήμο, άρα ο Στέλιος δικαιούται να υψώσει παντιέρα με το οικόσημό του.

Πέρασε πολλά αυτός ο τόπος και έμελε να περάσει ακόμα περισσότερα από εμάς τους ίδιους. Καλέ μου κυρ-Αλέξανδρε, το χώμα δε μοσχοβολάει πιά.

Απογραφή της Αγουλινίτσας1

Πηγή: Archivio di Stato, Venice, Archivio Grimani, busta 51, fasc. 144

Το χωριό Αγουλινίτσα (απαρτίζεται από) καλλιεργίσιμα χωράφια στον κάμπο, βοσκοτόπια σε θαμνώδεις λόφους και σε ένα δάσος που λέγεται Σεντούκι, ένα ψαρότοπο και αμπέλια. Τα όριά του ανατολικά είναι το χωριό Βωλάντζα στην πλαγιά του Μπουσαλά, το βουνό Χοντρολυγιά, η πηγή του αη-Γιώργη, το Γυφτόκαστρο και ένα ρέμα που χύνεται στον Αλφειό ποταμό. Στο βορρά (συνορεύει) με τον Αλφειό και την επαρχία της Γαστούνης. Δυτικά με τη θάλασσα. Νότια με το καταστραμένο χωριό Ζαγουρούνι, το χωριό Αλουποχώρι στην προεξοχή Μπόσι, ένα πέτρινο σύνορο πάνω από τη λίμνη, το καταστραμένο χωριό Ζαγουρούνι και το προαναφερθέν πέτρινο σύνορο, και το Λογγοφραζέρι, Λικόρι, Παλιάλωνα, το αμπέλι του Γκούμα και την πλαγιά του Μπουσαλά.

 

Καλλιεργίσιμη γη στον κάμπο 4.560 campi2 220 tavole3
Βοσκοτόπια σε θαμνώδεις λόφους 693 campi 140 tavole
Βοσκοτόπια στο δάσος Σεντούκι 313 ¼ campi 69 tavole
Ψαρότοπος 790 ½ campi 180 tavole
Αμπέλια 95 zapade4 36 tavole
Σύνολο αμπελιών 17 ½ campi 156 tavole

 

Γερές εκκλησίες 4
Γκρεμισμένες εκκλησίες 8
Σπίτια με πλάκες 3
Σπίτια με σαμάκι 41
Οικογένειες 44
Πηγές 2
Πηγάδι 1

 


1 Peter Topping: The Postclassical Documents, στο θαυμάσιο και δυσεύρετο βιβλίο «The Minnesota Messenia Expedition» W. A McDonald and G. R. Rapp editors, σελ 64-81, The University of Minnesota Press, Minneapolis, 1972. Η Αρχαιολογική Σχολή της Μιννεσότα πραγματοποίησε συστηματικές ανασκαφές στη δυτική Πελοπόννησο. Στη Μεσσηνία περιλαμβάνουν και την πεδινή Ολυμπία μέχρι τον Αλφειό, για χάρη της ιστορικής ενότητας. Ο Topping είχε διατελέσει διευθυντής της Γεναδείου βιβλιοθήκης στην Αθήνα. Από την εργασία του δανείζομαι το ιστορικό αυτό ντοκουμέντο, σε μετάφραση δική μου (από τα αγγλικά). Στον ίδιο ανήκουν οι υπολογισμοί και οι πίνακες που ακολουθούν. Αξιόπιστα στοιχεία γενικής ιστορίας για το 17ο αιώνα βρήκα στη αγγλόφωνη Wikipedia.

2 campi και campi padovani (ενικός campo padovano) 1.710 τετ. μέτρα ή 42,25% του εκταρίου. Ο Topping υπολογίζει το ελληνικό στρέμμα (της Βενετσιάνικης και Τούρκικης εποχής) σε 1.270 τετ. μέτρα, και σε 74,4% του campo. Το σημερινό στρέμμα είναι 1000 τετ. μέτρα.

3 tavola (ενικός), μονάδα μετρήσεως της Πάδοβας. 840 τετ. tavole είναι ένα campo padovano.

4 zapade, χρησιμοποιείται κυρίως για τη μέτρηση αγροτικών εκτάσεων. Ο τοπογράφος G. Mattiazi το 1689 στη Γαστούνη ορίζει, ότι ένα zapade ισοδυναμεί με 266 τετ. tavole. Αυτό ισούται με 542 τ.μ. Με αυτούς τους υπολογισμούς 95 zapade και 36 tavole στην Αγουλινίτσα, έπρεπε να δώσουν περίπου 30 campi και όχι 17 ½ campi και 156 tavole.


 

Διαμέρισμα Φαναρίου (επαρχία Μεθώνης)
64 χωριά, 1.458 οικογένειες, 6.256 κάτοικοι
Αγουλινίτσα Κοπανίτσα Μπιτζιμπάρδι
Αλουποχώρι Κουμουθέκλα Μπρουμάζι
Αμπάρια Κούτσι Ξεροκαρύταινα
Αμπελιόνα Κουτσοχέρα Ξεροχώρι
Ανδρίτσαινα Κρέστενα Παλάτου
¶γιος Σώστης Λάβδα Παλιοφάναρο
Βρύνα Λινίσταινα Πλατιάνα
Βωλάντζα Λόγγο Ράσα
Γκρέκα Μάζι Ρίσοβο
Δέλγα Μακρύσια Ρόβια
Δραγόϊ Μαρίνα Σκληρού
Ζάχα Μάτεσι Σκλίβα
Ζελέχοβα Μούντριζα Στασίμι
Κακαλέτρι Μπάρτζι Τρούπες
Καλυβάκια Μπελούση Τζοβαρτζή
Κάρμη Μπερέκλα Φανάρι
    Ψαθιά

 

Επαρχία Μεθώνης (διαμερίσματα)
Μεθώνης
Ναυαρίνου
Φαναρίου
Αρκαδιάς (Κυπαρισσίας)

 

 

Περιφέρειες του βασιλείου του Μοριά (1700)
  επαρχίες χωριά κατ/μενα
χωριά
οικογένειες κάτοικοι
Ρομανία 5 255 80 9.557 40.829
Αχαΐα 4 100 80 11.445 49.491
Μεσσηνία 9 564 72 13.438 54.073
Λακωνία 6 260 50 11.717 46.260
Σύνολα 24 1.498 302 46.157 190.653
Βάσος Πουλόπουλος